Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Θέμης Μαρίνος, ο ηρωικός σαμποτέρ της Αντίστασης

2023-05-18T06:19:00.001-07:00

Ο Θέμης Μαρίνος

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Ο γεννηθείς το 1917 στη Ζάκυνθο, Θέμης Μαρίνος άφησε το στίγμα του στην ιστορία της δεκαετίας του 1940. Πολέμησε το 1940 στον ελληνοιταλικό πόλεμο στα βουνά της Βορείου Ηπείρου και ακολούθως στη μάχη της Κρήτης τον Μάιο του 1941. Ακολούθως συνελήφθη από τους Γερμανούς αλλά κατόρθωσε να δραπετεύσει στη Μέση Ανατολή και εντάχθηκε αρχικά στην 1η Ελληνική Ταξιαρχία. Κατόπιν εκπαιδεύτηκε από τους συμμάχους στο Βρετανικό Κέντρο Ειδικής Εκπαίδευσης στην Παλαιστίνη.

Η συμμετοχή στον Γοργοπόταμο

Το φθινόπωρο του 1942 εστάλη στα ελληνικά βουνά μαζί με άλλους 11 σαμποτέρ και αξιωματικούς για να πραγματοποιήσουν την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Αυτή η ομάδα αποτέλεσε την πρώτη παρουσία μελών της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής στη χώρα μας. Ο Μαρίνος υπήρξε ο μοναδικός Έλληνας. Η Αποστολή μάταια έψαχνε να έρθει σε επαφή με τους Έλληνες αντάρτες. Όπως γράφει και ο ίδιος στο βιβλίο του «Αποστολή Harling 1942 – η επιχείρηση Γοργοποτάμου», (εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα 1994) οι πληροφορίες που είχαν οι Βρετανοί για την κατάσταση και το αντάρτικο στην Ελλάδα ήταν εκτός τόπου και χρόνου. Οι Βρετανοί γνώριζαν μόνο για «αντάρτες του Ζέρβα» δηλαδή του ΕΔΕΣ και «του Σεφεριάδη» (ΕΑΜ). Κανέναν δεν βρήκαν όμως, στην περίπτωση του Ζέρβα η SOE είχε ενημερώσει τα μέλη της Αποστολής πως βρισκόταν στο χωριό Πέρα Κράψη αν και ο ίδιος ήταν στο Σακαρέτσι της Ηπείρου! Η χιλιομετρική απόσταση στο χάρτη υπολογιζόταν σε 100 χιλιόμετρα, πρακτικά όμως ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Ο Σεφεριάδης, που θεωρούνταν λανθασμένα ο ηγέτης του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ –στην πραγματικότητα αυτός είχε φροντίσει να ενισχύσει με βρετανικές χρυσές λίρες και οπλισμό τους πρώτους αντάρτες του Άρη Βελουχιώτη-, είχε συλληφθεί από τους Ιταλούς.

Όσο για τον Βελουχιώτη οι Βρετανοί αφού έπεσαν με αλεξίπτωτα στα βουνά της Ελλάδας έμαθαν για την ύπαρξή του αλλά αυτός δεν απαντούσε στα μηνύματα που του έστελναν μέσω χωρικών. Έτσι άρχισαν να πιστεύουν πως επρόκειτο για μυθικό πρόσωπο, δημιούργημα των χωρικών των βουνών, κατά τον σαμποτέρ Ντένυς Χάμσον! Ο πρώτος της Αποστολής ωστόσο που ήρθε κατά τύχη σε επαφή με τον Άρη ήταν ο Θέμης Μαρίνος. Συμπτωματικά η μέρα συνάντησης ήταν η 28η Οκτωβρίου 1942. Γράφει ο Μαρίνος:

«Ο Νικηφόρος πράγματι ήταν πατριώτης, ασχέτως αν ήτανε τότε μέλος του ΚΚΕ, ο πατέρας του ήτανε βασιλικός. Λοιπόν, το θέμα ήτανε ότι ενθουσιάστηκε, μας αγκάλιασε και μας λέει: Πάμε στον καπετάνιο. Πήγαμε εκεί πέρα που ήτανε το κρησφύγετο του Άρη και εκεί συναντηθήκαμε. Επειδή ήταν 28 Οκτωβρίου εκείνη τη μέρα, εγώ του είπα καπετάνιε συγχαρητήρια για την 28η Οκτωβρίου της Αλβανίας. Και μου λέει: Και τι είναι αυτή η 28η Οκτωβρίου; Δεν είχε καταλάβει…Το χειρότερο είναι ότι μας έθεσε υπό κράτηση. Εκείνη τη στιγμή είχε υπό κράτηση και έναν Γερμανό αξιωματικό και μία διερμηνέα του. Τους οποίους απελευθέρωσε, τους άφησε να φύγουν, μάλλον για να μην τους δούμε εμείς. Μας έβαλε υπό κράτηση, προσποιούμενος ότι δεν ξέρει τι είμαστε. Επενέβη ο Νικηφόρος, ο οποίος του λέει, καπετάνιε εδώ πέρα αυτοί είναι οι σύμμαχοι ήρθαν εδώ από τη Μέση Ανατολή. Είδαμε το αεροπλάνο, είδαμε να πέφτουν τα αλεξίπτωτα, χάλασε ο κόσμος εδώ γύρω και εμείς θα τους φερθούμε έτσι; Φαίνεται πως το κατάλαβε ο Άρης και τελικά άλλαξε άρδην συμπεριφορά…» και συνεχίζει: «Του εξήγησα ότι πρόκειται για επείγουσα επιχείρηση. Και του ζήτησα να μας πάει να συναντήσουμε τους υπόλοιπους της αποστολής. Και είπε εντάξει, θα σας πάω. Αλλά τι έκανε αυτός; Αντί να πάει προς την πλευρά της Λαμίας, έστριψε προς την πλευρά της Αιτωλοακαρνανίας. Διότι μας είχε εμάς και έκανε στρατολόγηση ανταρτών κι έδειχνε ότι οι σύμμαχοι είναι μαζί του και ενθουσίαζε τον κόσμο για να πάρει περισσότερους. Λοιπόν, έτσι πήγαινε».

Όλα άλλαξαν όταν ο Ζέρβας χωρίς όρους και αστερίσκους αφού ενημερώθηκε ότι τον έψαχναν οι Βρετανοί δέχτηκε άμεσα και αποφασιστικά να συναντηθεί με τον Γουντχάουζ και τον Μάγιερς και να ξεκινήσει για το σαμποτάζ. Κατά τον Θέμη Μαρίνο η συνάντηση Ζέρβα-Κρις αποτέλεσε «σταθμό στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας». Πράγματι αφενός οδήγησε στη πραγμάτωση του μεγαλύτερου τότε σαμποτάζ στο Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, που χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και αφετέρου άλλαξε τη μοίρα του αντάρτικου καθώς χωρίς τη βρετανική ενίσχυση δεν θα μπορούσε να προσφέρει κάτι παραπάνω από ασύνδετες ανταρτοομάδες που δεν θα αποτελούσαν απειλή με κανένα τρόπο για τον Άξονα. Για τον Βελουχιώτη όμως οι Βρετανοί σαμποτέρ αρχικά ήταν «κατάσκοποι των Γερμανών». Σήμερα είναι αποδεδειγμένο πως η άποψη αυτή αποτελούσε δικαιολογία για να καθυστερήσει όσο μπορούσε το σαμποτάζ. Αν αναλογιστεί κανείς και τις συζητήσεις του Άρη με τον Νικηφόρο και αργότερα με τον Ζέρβα, οι Βρετανοί ήταν «πράκτορες που ήρθαν να ρίξουν κανα γεφύρι αλλά προπαντώς να μας βάλλουν να φαγωθούμε για να μας ζέψουν πάλι στο πλευρό τους» θα διαπιστώσει πως το πρόβλημα ήταν πως έφτασαν πρώτοι στην Ελλάδα – ή νοιάστηκαν αν θέλετε (πάντα και μόνο για τα δικά τους συμφέροντα βέβαια)- οι «Βρετανοί καπιταλιστές» και όχι οι αγαπημένοι, για κάθε κομμουνιστή, Σοβιετικοί. Αργότερα μέσα στο 1943 θα πέσουν οι μάσκες και ο Άρης θα το παραδεχτεί μπροστά στον αιμόφυρτο αιχμάλωτό του Θέμη Μαρίνο, όπως θα δούμε παρακάτω.

Επιχείρηση Animals

Τον Μάρτιο του 1943 ο Θέμης Μαρίνος θα αναλάβει σύνδεσμος της Αποστολής στο Γενικό Αρχηγείο των Εθνικών Ομάδων του Ζέρβα, αντικαθιστώντας τον Κρις Γουντχάουζ που θα αναλάμβανε το αξίωμα του υπαρχηγού της Συμμαχικής Αποστολής. Από τότε οργανώνει και εκγυμνάζει τις αντάρτικες ομάδες ιδιαίτερα στη δυτική Στερεά και πρωτίστως στις επαρχίες Βάλτου, Τριχωνίδας και Ξηρομέρου. Τα αποτελέσματα στην περιοχή θα φανούν κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Animals το καλοκαίρι του ’43. Ο ΕΔΕΣ θα ξεχωρίσει με αποκορύφωμα τη μάχη του Μακρυνόρους όπου δυνάμεις των ΕΟΕΑ Βάλτου υπό τους Χούτα και Παντελίδη θα ακινητοποιήσουν την επίλεκτη ιταλική Μεραρχία Μπρένερο και θα ανθέξουν στις επιθέσεις της γερμανικής Εντελβάις, που μόλις είχε έρθει από το Ανατολικό Μέτωπο. Από την περίοδο εκείνη οι Γερμανοί θα θέσουν ως υπ’ αριθμόν ένα εχθρό τον ΕΔΕΣ του Ζέρβα λόγω της μαχητικότητάς του αλλά και της θέσης του που ήλεγχε τις δυτικές ακτές της δυτικής και βορειοδυτικής Ελλάδας, στις οποίες οι Γερμανοί είχαν πεισθεί ότι θα έκαναν απόβαση οι σύμμαχοι. Χωρίς την παρουσία του Θέμη Μαρίνου στην Αιτωλοακαρνανία και του Τομ Μπαρνς στην Ήπειρο τα αποτελέσματα στην Animals θα ήταν διαφορετικά.

«Δεν θα ξαναδείς τον ήλιο»

Το φθινόπωρο του 1943 ο ΕΛΑΣ εξαπολύει οργανωμένα και συντονισμένα με το Βαλκανικό Κομμουνιστικό αντάρτικο τον κατοχικό εμφύλιο πόλεμο. Ο Βελουχιώτης και ο ΕΛΑΣ κατηγορούν τον Ζέρβα για συνεργασία με τον εχθρό. Την ίδια κατηγορία θα εκφράσουν για όλες τις οργανώσεις ανά την Ελλάδα που ως τότε δεν είχαν οικειοθελώς ή μη υποταχθεί στον ΕΛΑΣ. Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ μάλιστα θα διακηρύξει ψευδώς ότι η επίθεση αυτή ήταν διαταγή του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής! Η αντίδραση του Στρατηγείου και της Βρετανικής Αποστολής στην Ελλάδα ήταν να κατηγορήσουν ευθέως τον ΕΛΑΣ για ευτελισμό της Εθνικής Αντίστασης.

Η πραγματικότητα ήταν πως ο Άρης εκτελούσε αυτό που πίστευε πάντα την εξόντωση του Ζέρβα και του ΕΔΕΣ αλλά μόνος του δεν μπορούσε να λάβει μια τέτοια απόφαση. Ήδη από τις 21 Σεπτεμβρίου του ’43 σε επιστολή προς τον ηγέτη του ΚΚΕ, Σιάντο ζητούσε τη διάλυση έστω και αιματηρώς του ΕΔΕΣ, της ΕΚΚΑ αν δεν δεχόταν τη σύμπλευση με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ την ώρα που κατά τις πληροφορίες του οι Γερμανοί εγκατέλειπαν την Ελλάδα και οι Άγγλοι ετοιμάζονταν για «αναίμαχτη απόβαση μια ωραία πρωία». Η έγκριση και τυπικά δόθηκε από το Σιάντο όταν ανέβηκε ο ίδιος στο βουνό αρχές Οκτωβρίου. Τελικά ούτε οι Γερμανοί έφυγαν ούτε οι Άγγλοι έκαναν απόβαση. Οι πρώτοι όμως εξαπέλυσαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις κατά των δύο οργανώσεων και διέλυσαν την αντίσταση.

Ιδιαίτερη σημασία με τα ανωτέρω έχει η φυλάκιση και ο βασανισμός του Θέμη Μαρίνου από τον Άρη την ίδια περίπου περίοδο. Το Νοέμβριο του ’43 ο Μαρίνος έπεσε στα χέρια του ΕΛΑΣ. Ο ίδιος είχε μπει στο μάτι του Βελουχιώτη και της ηγεσίας του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ από την πρώτη στιγμή. Ήταν ο πράκτορας των Εγγλέζων που μηχανορραφούσε με τον αγγλόδουλο Ζέρβα κατά του ηρωικού ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, κατά την γνωστή κομμουνιστική προπαγάνδα. Τότε ο Βελουχιώτης προσπάθησε να αποσπάσει με βίαιο τρόπο από τον Μαρίνο αυτά που ζητούσε το ΚΚΕ για την προπαγάνδα του. Γράφει ο Μαρίνος στο συγκλονιστικό βιβλίο του «Ο εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης» (εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα 2003, τόμος Β’, σ. 271-273):

«Μέ ἀνέβασαν στό πάνω πάτωμα, σ’ἕνα μεγάλο δωμάτιο μ’ἕνα τραπέζι στή μέση, ὅπου βρισκόταν ἕνας ἄγνωστος σ’ἐμέ συνταγματάρχης τοῦ ΕΛΑΣ. Μέ ρώτησε ποιός εἶμαι καί μόλις ἄκουσε πώς ἤμουν ὁ Θέμης μέ ἔφτυσε στά μοῦτρα κι ἄρχισε νά μέ βρίζει μέ τά αἰσχρότερα λόγια. Διαμαρτυρήθηκα μέ ὅσο μποροῦσα πιό πολιτισμένο τρόπο, ἐπειδή ἦταν ἀνώτερός μου, ἀλλά αἰφνιδίως ἄνοιξε πίσω μου μία πόρτα κι ὅρμησε μαινόμενος ὁ Ἄρης ξεφωνίζοντας μέ τά ἑξῆς περίπου λόγια: «Σκασμός παλιοτόμαρο, πῶς τολμᾶς νά προσβάλεις τόν Τίμιο Ἕλληνα Σύν/ρχη Παπασταματιάδη;» (ἔτσι μοῦ σύστησε τόν Νίκ. Παπασταματιάδη, ἐπιτελάρχη του). Συγχρόνως μου ἐπιτέθηκε μέ χαστούκια, κλωτσιές καί γροθιές, χτυπώντας μέ συγχρόνως μέ τό μαστίγιό του ἀκόμη καί στό πρόσωπο. Τίς βρισιές καί βλαστήμιες ἀκολούθησε κατηγορητήριο ὅτι εἶμαι προδότης γιατί βοηθάω τόν ΕΔΕΣ πού συνεργάζεται μέ τούς Γερμανούς ἐναντίον τοῦ ΕΛΑΣ, καί πουλημένο τομάρι στούς Ἐγγλέζους καί τό Βασιλιά Γλυξμπουρκ… Εἶχα σχεδόν καταρρεύσει ἀπό τά ἀλλεπάλληλα ἄγρια χτυπήματα, μέχρι σημείου νά μή μπορῶ νά συγκρατήσω τά οὔρα μου. Πάντως δέν ἔχασα τήν ψυχραιμία μου, ἄν καί τό σκληρό μαστίγιο τοῦ Ἄρη κάθε φορά πού ἔπεφτε ἄνοιγε πληγές στό κεφάλι μου καί τά αἵματα ἔτρεχαν στό πρόσωπό μου…Ἐνῶ ἐξακολουθοῦσαν οἱ προπηλακισμοί ἀπό τόν Ἄρη καί τούς «Μαυρισκούφηδες» τοῦ Καπετάν Τζαβέλα, ἄρχισε μία ἐξαντλητική ἀνάκριση μέ πιέσεις γιά νά ἐξαναγκασθῶ νά «ὁμολογήσω» ὅτι ὁ Ζέρβας συνεργαζόταν μέ τούς Γερμανούς. Στήν ἀντίδρασή μου, ὅτι οἱ κατηγορίες ἦταν ἀνυπόστατες καί στήν ἐπισήμανση προσφάτων μαχῶν τῶν ΕΟΕΑ ἐναντίον τοῦ ἐχθροῦ μέ πολλούς νεκρούς καί τραυματίες, πού κάθε ἄλλο παρά συνεργασία μαζί του ἔδειχναν, ἀκολούθησε δεύτερο κύμα ἀνηλεοῦς ξυλοδαρμοῦ… Κατόπιν μου ἔφεραν ἕνα ἐρωτηματολόγιο μέ τρία βασικά ἐρωτήματα πάνω στίς ἴδιες πάντοτε ψευδεῖς κατηγορίες. Δέ θυμᾶμαι ἀκριβῶς πώς ἦταν διατυπωμένες, ἀλλά ἀπέβλεπαν στήν ἔγγραφη ἐκ μέρους μου μαρτυρία περί συμπαιγνίας Ἀποστολῆς-Ζέρβα καί συνεργασίας τοῦ ΕΔΕΣ μέ τούς Γερμανούς»

Αφού ο Μαρίνος αρνήθηκε τα ανωτέρω ο Άρης εξαγριώθηκε και του τόνισε πως δεν θα ξανάβλεπε τον ήλιο αν δεν επιβεβαίωνε τις …κατηγορίες. Τότε του είπε ο ΕΛΑΣ έχει ως πρώτο στόχο τις αντίπαλες οργανώσεις και όχι τους Γερμανούς τους οποίους έχουν αναλάβει να πολεμούν οι Σοβιετικοί. Αυτή η κατά κάποιο τρόπο εξομολόγηση του Άρη έχει ιδιαίτερη βαρύτητα αν την ερμηνεύσουμε με την μαρτυρία του Βάλτερ Χάνγκεν, διοικητή του ΝΑ Κλιμακίου των Μυστικών Υπηρεσιών των Γερμανών στη δίκη της Νυρεμβέργης. Εκεί ο Χάνγκεν υποστήριξε πως ο Στάλιν είχε δώσει διαταγές στον ΕΛΑΣ και στον Τίτο σε περίπτωση απόβασης των Βρετανών στην Ελλάδα ή στην Αδριατική από το 1943 και μετά να σταματήσουν τον πόλεμο με τους Γερμανούς και να χτυπήσουν τους Άγγλους! Εν τέλει ο Μαρίνος κατόρθωσε να σωθεί με αρκετά τυχερό τρόπο. Έτσι οι αποκαλύψεις του Άρη έγιναν γνωστές.

Αρχές του 1944 ο Μαρίνος επέστρεψε στο Κάιρο και ενημέρωσε τους Βρετανούς για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. Μεταξύ άλλων τόνιζε:

«4) Οι αντάρται του ΕΛΑΣ προβαίνουν εις βαρβαρότητας και σφαγάς διά μαχαίρας και άλλων μέσων διά των παραμικροτέρων αφορμών και διά λόγους ως επί το πλείστον σχέσιν έχοντας με την πολιτικήν της οργανώσεώς των. Οι του ΕΟΕ ουδέποτε προέβησαν εις τοιαύτας βαρβαρότητας και ουδέποτε εξετέλεσαν άνθρωπον εάν δεν είχε προβεί εις έγκλημα κατά της πατρίδος. Αλλά και εις την περίπτωσιν αυτήν η εκτέλεσις εγένετο διά τυφεκισμού επισήμως.

5) Οι Αξ/κοί του ΕΛΑΣ ουδένα σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν έχουν ή είχαν, αντιθέτως κάμναν αντισυμμαχικήν προπαγάνδαν της χειροτέρας μορφής, τόσον στους αντάρτας των όσον και εις τους πολίτας. Οι του ΕΟΕ τρέφουν μεγάλον σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν και δημοσία εκφράζουν την πλήρη εμπιστοσύνην των εις τους Συμμάχους.

6) Διά την εκτέλεσιν επιχειρήσεων διαταχθεισών εκ Μέσης Ανατολής, το μέν ΕΛΑΣ έφερε πάντοτε δυσκολίας ή εμπόδια, το δέ ΕΟΕ πρώτον εξετέλει αυτάς, ασχέτως εάν υπήρχε πιθανότης επιτυχίας ή όχι. Η διαφορά αύτη έγκειται εις το ότι τα πολεμοφόδια και τους άνδρας το ΕΛΑΣ τα χρειάζεται ουχί διά τον πόλεμον, ουχί διά τους Γερμανούς, αλλά διά τους Έλληνας και διά την επιτυχίαν των δικτατορικών του επιδιώξεων.

7) Τα χρήματα άτινα εν Ελλάδι διέθετεν η Συμμαχική Αποστολή, εκ μέρους μέν της ΕΔΕΣ εξοδεύοντο δι’ αγοράν τροφίμων, ενδυμάτων και άλλων χρειωδών υλικών ελάχιστα δέ εις προπαγάνδαν, εκ μέρους όμως του ΕΛΑΣ τα τρόφιμα και τα είδη απεκτώντο διά κατασχέσεων κι’ επιτάξεων ως επί το πλείστον τα δέ χρήματα μυστηριωδώς εξαφανίζοντο. Κατά την γνώμην μου το μεγαλύτερον μέρος αυτών καταναλώνετο εις προπαγανδιστικάς υπέρ της ΕΑΜ εφημερίδας»

Κατόπιν ανέλαβε νέα αποστολή στο Ιόνιο και στη γενέτειρά του Ζάκυνθο όπου οργάνωσε δίκτυο πληροφοριών και δολιοφθορών μέχρι το Νοέμβριο του 1944. Οι εμπειρίες και οι αναμνήσεις του για την επιχείρηση Dastard περιλαμβάνονται στο τελευταίο χρονικά βιβλίο του «Μυστική αποστολή στο Ιόνιο 1944, κωδικός Dastard» (εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2013).

Παύλος Μελάς. Η δράση του στη Μακεδονία και το αμφιλεγόμενο τέλος του

2023-05-05T00:42:00.001-07:00

Ο Παύλος Μελάς με στολή Ανθυπολοχαγού (Πολεμικό Μουσείο)

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Ο Ανθυπολοχαγός Πυροβολικού Παύλος Μελάς, με τη δράση και τη θυσία του, αποτέλεσε τον φάρο που ενέπνευσε τον Ελληνισμό να αγωνιστεί αποφασιστικά για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Ανέλαβε μια σοβαρή και δύσκολη υπόθεση, τη στιγμή που το επίσημο κράτος αδρανούσε, με απόλυτη συνείδηση εγκαταλείποντας μια άνετη ζωή στην πρωτεύουσα. Με το ψευδώνυμο Καπετάν Μίκης Ζέζας αναπτύσσει το δικό του αντάρτικο στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας. Ο τρόπος με τον οποίο επήλθε ο θάνατός του θεωρείται αντιφατικός βάσει των διαθέσιμων μαρτυριών. Η αναγγελία του θανάτου του από τον Τύπο της εποχής, ωστόσο αποτέλεσε την αιτία του πανελλαδικού ξεσηκωμού για την προάσπιση της Μακεδονίας. Κατόρθωσε αυτό που επιθυμούσε με όλη του την ψυχή, να θυσιάσει τα πάντα προκειμένου να πείσει την κυβέρνηση και την κοινή γνώμη για τη σωτηρία της Μακεδονίας.

Ο Πανσλαβισμός και η Μακεδονία

Το Μακεδονικό ζήτημα, όμως, έχει την αφετηρία του στη λήξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου την περίοδο 1877-1878. Παρ’ όλα αυτά, ήδη από τις αρχές του 19^ου αιώνα, η Ρωσία είχε αρχίσει να στέλνει στα Βαλκάνια πράκτορές της μεταμφιεσμένους σε καλόγερους, με σκοπό τη διάδοση της σλαβικής ιδεολογίας και προπαγάνδας. Οι «καλόγεροι» αυτοί, βάπτιζαν χωρικούς δίνοντάς τους σλαβικά ονόματα. Παράλληλα, τους ξεσήκωναν κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όργανο της ρωσικής πολιτικής υπήρξε βεβαίως η Βουλγαρία. Από το 1830 ο ρωσικός χρυσός άρχισε να αφυπνίζει τον βουλγαρικό εθνικισμό, για να περιοριστεί ο ελληνισμός και οι βλέψεις του τόσο στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας όσο και στη Βαλκανική γενικότερα. Άλλωστε, διαχρονικός πόθος της ρωσικής πολιτικής ήταν η κάθοδος στη Μεσόγειο και η επερχόμενη πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν η κατάλληλη ευκαιρία, ώστε ο Πανσλαβισμός να πραγματοποιήσει τους στόχους του.[1]

Ακολούθησαν κάποιες εργασίες Βουλγάρων ερευνητών που υποτίθεται ότι αποδείκνυαν πως οι αρχαίοι Ολύμπιοι θεοί, οι Μακεδόνες βασιλείς, ο Αριστοτέλης μέχρι και ο Σουλιώτης οπλαρχηγός Μάρκος Μπότσαρης ήταν Βούλγαροι στην καταγωγή και στη συνείδηση. Εξυπακούεται πως οι έρευνες αυτές είτε χρηματοδοτούνταν είτε υιοθετούνταν για λόγους προπαγάνδας από τη Ρωσία. Οτιδήποτε υπήρξε ελληνικό έπρεπε να μετατραπεί σε βουλγαρικό για τα συμφέροντα του Πανσλαβισμού. Τα πράγματα έγιναν ακόμη πιο ξεκάθαρα όταν έγινε Τσάρος της Ρωσίας ο Αλέξανδρος Β’. Ίδρυσε σε όλη τη Βαλκανική περισσότερες από 180 πανσλαβιστικές εστίες και η Μακεδονία γέμισε πράκτορες που ενεργούσαν αποκλειστικά κατά του Ελληνισμού.

Πρώτη σημαντική επιτυχία των Πανσλαβιστών, υπήρξε η ίδρυση της Εξαρχίας το 1870. Η Εξαρχία υπήρξε η ανεξάρτητη βουλγαρική ορθόδοξη εκκλησία που αυτονομήθηκε από το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Το σχετικό φιρμάνι εκδόθηκε και υπογράφηκε από τον Σουλτάνο Αβδούλ Αζίζ στις 10 Μαρτίου 1870. Αξίζει να επισημανθεί, ότι το φιρμάνι συνέταξε ο Ρώσος πρέσβης στη Βασιλεύουσα, Στρατηγός Νικολάι Ιγνάτιεφ, μετέπειτα Υπουργός του Τσάρου, φανατικός Πανσλαβιστής και κατά συνέπεια μισέλληνας. Η δημιουργία της Εξαρχίας είχε ως στόχο να αφομοιώσει με τη βία ή την πειθώ τους Έλληνες, σλαβόφωνους ή μη, κατοίκους της Κεντρικής και Νότιας Μακεδονίας. Επομένως, οι Βούλγαροι στόχευαν να προσεταιρισθούν περιοχές στις οποίες υπήρχε μακραίωνη ελληνική παρουσία. Άμεσος στόχος υπήρξαν οι σλαβόφωνοι Έλληνες, που αρνούνταν να εγκαταλείψουν το Πατριαρχείο και την ελληνική συνείδησή τους. Αυτοί αποκαλούνταν από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες απαξιωτικά «γραικομάνοι», δηλαδή ελληνομανείς. Το σύνθημα που κυριάρχησε ήταν «θάνατος στους γραικομάνους». Αφού δε δέχονταν οικειοθελώς να δηλώσουν Βούλγαροι, έπρεπε να αναγκαστούν.

Ο Ελληνισμός αντέδρασε άμεσα στην τρομοκρατία των κομιτατζήδων. Σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας, π.χ. στην Κοζάνη και στο Λιτόχωρο, ιδρύθηκαν Επαναστατικές Κυβερνήσεις από οπλαρχηγούς, ιερείς και λαϊκούς με αποκλειστικό στόχο την ένωση με την Ελλάδα. Στην Κοζάνη, η Προσωρινή Κυβέρνηση είχε πρόεδρο τον Ιωάννη Γκοβεδάρο ενώ στα βουνά της δυτικής Μακεδονίας ήδη βρίσκονταν 500 επαναστάτες, υπό την αρχηγία του Ιωσήφ Λιάτη. Τον Φεβρουάριο του 1878 αποβιβάζεται στο Λιτόχωρο δύναμη, επίσης 500 ανδρών, από την Ελλάδα. Πρόεδρος της Επαναστατικής Κυβέρνησης ήταν ο γιατρός Ευάγγελος Κοροβάγκος. Την εξέγερση των Ελλήνων εμψυχώνει ο Επίσκοπος Κίτρους Νικόλαος Λούσης. Ταυτόχρονα, υπογράφεται στην Κωνσταντινούπολη η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου μεταξύ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Ρωσίας. Η Τουρκία έχανε το μεγαλύτερο μέρος των ευρωπαϊκών εδαφών της∙ συγκεκριμένα αναγνώριζε την ανεξαρτησία της Σερβίας, του Μαυροβουνίου και της Ρουμανίας. Παράλληλα, αποφασίστηκε η ίδρυση του βουλγαρικού κράτους, υπό την προστασία της Ρωσίας. Οι όροι της συνθήκης ήταν στην ουσία η πραγμάτωση των σκοπών των Πανσλαβιστών εναντίον των ελληνικών συμφερόντων. Τα σύνορα της Βουλγαρίας έφταναν στο Αιγαίο καθώς η συνθήκη όριζε υπό βουλγαρική κατοχή τα εδάφη από την Καστοριά μέχρι και την Καβάλα. Από την Μακεδονία, μόνο η Θεσσαλονίκη, η Χαλκιδική, η Βέροια, η Κατερίνη, τα Γρεβενά, η Κοζάνη και η Ελασσόνα έμεναν εκτός Βουλγαρίας. Η χαρά των εκπροσώπων του Πανσλαβισμού, όμως δεν κράτησε πολύ. Λίγους μήνες μετά, τον Ιούνιο του 1878, με τη συνθήκη του Βερολίνου, η τάξη αποκαταστάθηκε και η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου ακυρώθηκε. Στο Βερολίνο αναγνωρίστηκε η ανεξαρτησία της Βουλγαρίας αλλά όχι τα εδάφη που ανήκαν στην ελληνική Μακεδονία.

Η ματαίωση της Μεγάλης Βουλγαρίας, όξυνε τον βουλγαρικό εθνικισμό. Οι σχέσεις Ελλάδας-Βουλγαρίας κλονίστηκαν ακόμη περισσότερο μετά την αυθαίρετη κατάληψη της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1885 από τους Βούλγαρους. Ακουλούθως, το 1893 θα ιδρυθεί στη Ρέσνα, βορείως της Μεγάλης Πρέσπας, η Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση (ΕΜΕΟ). Τα μέλη της ονομάζονταν «σεντραλιστές»[2] και στόχευαν στην αυτονομία της Μακεδονίας, με σκοπό μελλοντικά να ενωθεί με την Βουλγαρία. Βασικό σύνθημα των σεντραλιστών ήταν: «Η Μακεδονία στους Μακεδόνες». Ο Πρόεδρός της Χρήστο Τατάρτσεφ έγραφε στα απομνημονεύματά του: «Συζητήσαμε επι μακρόν σχετικά με το σκοπό της Οργάνωσης και επιτέλους καταλήξαμε στην αυτονομία της Μακεδονίας με προτεραιότητα στο βουλγαρικό στοιχείο. Δεν μπορούσαμε να αποδεχτούμε την θέση για «άμεση προσάρτηση στην Βουλγαρία» γιατί διαβλέπαμε ότι θα αντιμετώπιζε μεγάλες δυσκολίες, λόγω της αντιπαράθεσης των Μεγάλων Δυνάμεων και των διεκδικήσεων των μικρότερων γειτονικών χωρών αλλά και της Τουρκίας. Σκεφτήκαμε πως μία αυτόνομη Μακεδονία θα μπορούσε ευκολότερα να ενωθεί στην συνέχεια με την Βουλγαρία, και στην χειρότερη περίπτωση, θα μπορούσε να παίξει τον ρόλο ενός ενοποιητικού συνδέσμου μιάς ομοσπονδίας βαλκανικών λαών».

Τον επόμενο χρόνο, ιδρύθηκε στη Σόφια η Ανώτατη Μακεδονική Επιτροπή ή Βερχόβεν Κομιτέτ. Γενικός επιθεωρητής της οργάνωσης ήταν ο Στρατηγός Ιβάν Τσόντσεφ, στενός συνεργάτης του Βασιλιά της Βουλγαρίας Φερδινάνδου. Σκοπός των «βερχοβιστών» ήταν η άμεση προσάρτηση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία. Οι δύο οργανώσεις, αν και ουσιαστικά είχαν τον ίδιο στόχο, με τον καιρό οδηγήθηκαν σε εμφύλιες συγκρούσεις εξαιτίας διαφορετικών ιδεολογιών και προσωπικών αντιζηλιών των ηγετών τους. Ωστόσο αμφότερες στράφηκαν κατά των Ελλήνων της Μακεδονίας. Ιδίως, μετά τον ατυχή Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, οι Βούλγαροι ενέτειναν τις προσπάθειές τους να επιτύχουν τον εκβουλγαρισμό των σλαβόφωνων Ελλήνων της Κεντρικής Μακεδονίας. Βούλγαροι και Ρώσοι αξιωματικοί τέθηκαν επικεφαλής των κομιτατζήδων και επέδραμαν ανενόχλητοι στη Μακεδονία. Όσοι χωρικοί δέχονταν να εγκαταλείψουν το Πατριαρχείο και να ενταχθούν στην Εξαρχία, γλίτωναν από την τρομοκρατία των Βουλγάρων. Το ελληνικό κράτος αδρανούσε, και φοβικό καθώς ήταν, βασιζόταν στην καλή διάθεση της Τουρκίας! Είναι ενδεικτικό, πως από το 1897 μέχρι το 1903, άλλαξαν διαδοχικά 5 κυβερνήσεις. Καμία δε διαφοροποίησε αυτή την παθητική στάση. Ήταν τέτοια η κατάσταση, που οι Βούλγαροι προμηθεύονταν όπλα μέσα από την Αθήνα και τα μετέφεραν στη Μακεδονία.

Ωστόσο, η αφύπνιση της Ελλάδας ξεκίνησε μετά την εξέγερση του Ίλιντεν, που πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιουλίου 1903. Αποτέλεσε τη δεύτερη προσπάθεια των Βουλγάρων να εξεγερθούν∙ είχε προηγηθεί το φθινόπωρο του 1902 αντίστοιχη ενέργεια στην Ανατολική Μακεδονία που απέτυχε. Αυτή τη φορά, οι προετοιμασίες ξεκίνησαν από τον Απρίλιο του 1903 και καθοδηγούνταν ολοκληρωτικά από τη Σόφια. Στόχος των Βουλγάρων ήταν μέσα από το Ίλιντεν να αποκτήσουν προβάδισμα στη διεκδίκηση της Μακεδονίας. Υποκινητές ήταν οι Σαράφωφ και Γκρούεφ. Εάν η εξέγερση κατά των Τούρκων, που βασιζόταν στη μαζική συμμετοχή του αγροτικού πληθυσμού, πετύχαινε οι Βούλγαροι κομιτατζήδες θα παρουσιάζονταν ως ελευθερωτές, ενώ εάν αποτύγχανε, τα αντίποινα των Τούρκων θα στρέφονταν κυρίως κατά των ελληνικών πληθυσμών. Οι Βούλγαροι σε προπαγανδιστικές περιοδείες τους τόνιζαν ότι η εξέγερση ήταν αντιτουρκική και όχι φιλοβουλγαρική, γιατί η πλειοψηφία των αγροτικών πληθυσμών ήταν Έλληνες πατριαρχικοί. Παράλληλα, προσπαθούσαν να πείσουν τους κατοίκους να συμμετέχουν στην εξέγερση για να ελευθερωθούν και να απαλλαχθούν από τη φορολογία των Οθωμανών. Οι περισσότεροι εξαναγκάστηκαν να λάβουν μέρος, αν και υπήρξαν και ελληνικά σώματα που συνειδητά συμμετείχαν στην εξέγερση, όπως των σλαβόφωνων οπλαρχηγών Καπετάν Κώττα, Παύλου Κύρου κ.ά. Αργότερα, όταν αντιλήφθηκαν τον ρόλο των Βούλγαρων, εξελίχθηκαν σε φανατικούς διώκτες των κομιτατζήδων. Το Ίλιντεν απέτυχε γιατί δεν ήταν μια αυθόρμητη εξέγερση των καταπιεσμένων κατοίκων, όπως θέλησαν οι Βούλγαροι να το παρουσιάσουν, αλλά μια δική τους προσπάθεια να αποκτήσουν πλεονέκτημα για τη διεκδίκηση της Μακεδονίας. Παρ’ όλα αυτά, η εξέγερση στο Ίλιντεν αποτέλεσε το προοίμιο του Μακεδονικού Αγώνα. Ο Ελληνισμός αφυπνίστηκε και αμύνθηκε στη συντονισμένη προσπάθεια εκσλαβισμού του. Πρωτεργάτης του συντονισμού του ένοπλου αγώνα στη Μακεδονία θεωρείται δικαίως ο Παύλος Μελάς.

Ο Μελάς, ο Καραβαγγέλης και η Αθήνα

Όταν ο Μελάς ανέβαινε για πρώτη φορά στη Μακεδονία, τον Φεβρουάριο του 1904, η κατάσταση στην περιοχή ήταν τεταμένη. Τα τελευταία τρία χρόνια, ο Ελληνισμός της Μακεδονίας πάλευε μόνος και βασιζόταν στους ντόπιους οπλαρχηγούς, στους ηρωϊκούς Μητροπολίτες που είχε διορίσει ο νέος Πατριάρχης Ιωακείμ Γ’, όπως ο Γερμανός Καραβαγγέλης στην Καστοριά, ο Χρυσόστομος στη Δράμα[1] και πολλοί άλλοι, καθώς και στους Πρόξενους της Ελλάδας στη Θεσσαλονίκη (Λάμπρος Κορομηλάς) και στο Μοναστήρι (Ίων Δραγούμης). Το επίσημο ελληνικό κράτος αδρανούσε επικίνδυνα. Ο Καραβαγγέλης γράφει στα απομνημονεύματά του σε τι κατάσταση ήταν η Καστοριά και η περιφέρειά της όταν ο ίδιος έγινε εκεί Μητροπολίτης: «Όταν έφθασα εκεί, βρήκα τον τόπο σε άθλια κατάστασι. Ο πόλεμος του ’97 ήταν ακόμα πρόσφατος, Οι Τούρκοι από μίσος για την Ελλάδα υπεστήριζαν τας εξαρχικάς αξιώσεις, οι Βούλγαροι επωφελούντο της ψυχολογικής καταστάσεως και ήταν κύριοι του τόπου. [...] Το Βουλγαρικό Κομιτάτο εκτελώντας το ανθελληνικό του σχέδιο άρχισε να ρίχνη τον ένα ύστερα από τον άλλο τους στύλους των ελληνικών κοινοτήτων, για να εμπνεύση τον πανικό και να υποτάξη τον πληθυσμό στη βουλγαρική Εξαρχία. Το ελληνικό αίμα άρχισε να βάφη τη γη της Μακεδονίας. Τα σλαβόφωνα χωριά μπρος στο τραγικό δίλημμα «Εξαρχία ή θάνατος» αποσκιρτούσαν στην Εξαρχία, [...]». Αυτή η κατάσταση ήταν γενική σε όλη τη Μακεδονία. Ο Καραβαγγέλης έστελνε επίσημες εκθέσεις στην κυβέρνηση αλλά απαντήσεις δε λάμβανε. Τότε αποφάσισε να ενεργήσει μόνος. Ξεκίνησε να αλληλογραφεί με το ψευδώνυμο Κώστας Γεωργίου, για λόγους ασφαλείας, με αξιωματικούς του Ελληνικού Στρατού, όπως ο Μελάς, ο Τσόντος, ο Δαγκλής και άλλους. Σε σχετική αλληλογραφία με τον Μελά, του έγραφε ο Έλληνας αξιωματικός: «Διάβασα την έκθεσή σου στο υπουργείο. Μα εδώ κοιμούνται». Οι επαφές ήταν συνεχείς και το θέρος του 1903, ο Μητροπολίτης Καστοριάς ζητά από τον Μελά να του στείλει εθελοντές για να στελεχώσουν τα ένοπλα σώματα που είχε δημιουργήσει. Ο Μελάς του έγραφε: «[...] Οι ένδεκα Κρήτες ους σας στέλλομεν, είνε τέλειοι τύποι πολεμιστών. Γενναίοι, ευφυείς, τολμηροί, αποφασιστικοί, φιλόδοξοι και έχοντες ανεπτυγμένον το εθνικό αίσθημα, είμαι βέβαιος ότι θα ενισχύσωσι καταπληκτικώς τον αγώνα σας. [...]».

Το ελλαδικό κράτος αποφάσισε να δραστηριοποιηθεί μόνο μετά την εξέγερση του Ίλιντεν και τη στοχευμένη προπαγάνδα των Βουλγάρων από το εξωτερικό. Συγκεκριμένα ίδρυσαν στο Λονδίνο το «Βαλκανικό Κομιτάτο», που ήταν ουσιαστικά βουλγαρικό. Έκανε ωμή προπαγάνδα, την οποία συντόνιζαν Άγγλοι δημοσιογράφοι. Μάλιστα έκαναν προσωπική επίθεση στον Καραβαγγέλη αντιστρέφοντας συνήθως τα γεγονότα στη Μακεδονία. Οι δολοφονίες Ελλήνων όχι απλώς συνεχίζονταν αλλά και αυξάνονταν. Τότε η Αθήνα αποφάσισε να στείλει στα βουνά της Μακεδονίας τέσσερις αξιωματικούς για να δουν αν όσα ενημέρωνε ο Καραβαγγέλης ίσχυαν ή όχι. Ο Μελάς, ο Κολοκοτρώνης, ο Παπούλας και ο Κοντούλης ήταν η πρώτη αποστολή. Επιστρέφοντας στην Αθήνα, ο Μελάς και ο Κοντούλης εισηγήθηκαν την άμεση ενίσχυση του Καραβαγγέλη και όλων όσων εργάζονταν στην κατεχόμενη Μακεδονία. Οι άλλοι δύο διαφώνησαν αλλά, εν τέλει, η κυβέρνηση έστειλε τον Μελά με λίγους άνδρες στην Καστοριά. Ο Μελάς ανέβηκε μόνιμα στη Μακεδονία τον Αύγουστο του 1904. Όπως προαναφέραμε είχε κάνει τη πρώτη του επίσκεψη λίγους μήνες πριν, τον Φεβρουάριο, αλλά ελέω διαταγών είχε επιστρέψει στην Αθήνα. Η ανάκλησή του είχε να κάνει με τις υποψίες των Τούρκων που είχαν πληροφορηθεί την παρουσία του στην περιοχή. Η δεύτερη έγινε τον Ιούνιο για 20 μόλις μέρες και με προσωπική του πρωτοβουλία, αφού προηγουμένως είχε λάβει άδεια από τον Ελληνικό Στρατό. Η επίσκεψή του αυτή τον έπεισε απόλυτα ότι έπρεπε να σταλούν οπωσδήποτε ένοπλα σώματα για υπεράσπιση του ελληνικού πληθυσμού. Η έλευσή του στη Μακεδονία ήταν συνειδητή επιλογή, όπως ο ίδιος έγραφε, στη σύζυγό του Ναταλία Μελά, την ημέρα εκείνη της πρώτης αποστολής του, στις 24 Φεβρουαρίου: «Σήμερον επιτέλους εκπληρούται ο πόθος μου». Ποιος ήταν όμως ο Μελάς;

Γεννήθηκε το 1870 στη Μασσαλία, έχοντας καταγωγή από τα Γιάννενα και την Κεφαλλονιά. Πρόγονοί του συμμετείχαν στο κίνημα του Μητροπολίτη Λαρίσης και Τρίκης Διονυσίου Φιλοσόφου που ξέσπασε το 1611. Οι Μελάδες έμεναν κατά τη διάρκεια όλης της Τουρκοκρατίας στο Κάστρο των Ιωαννίνων, μετά όμως από την καταστολή της επανάστασης και τα βασανιστήρια του Διονυσίου, διασκορπίστηκαν στη Ρωσία, στη δυτική Ευρώπη και σε άλλες περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το 1874 ο Μιχαήλ Μελάς, πατέρας του Παύλου, επιστρέφει μαζί με την οικογένειά του στην Ελλάδα και εγκαθίστανται στην Αθήνα. Ο Παύλος μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο δίνει εξετάσεις στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων το 1886. Όπως έγραψε και ο ίδιος η επιλογή του αυτή, είχε να κάνει με την προσφορά του στην πατρίδα. Αποφοιτά από την Σχολή το 1891 με τον βαθμό του Ανθυπολοχαγού Πυροβολικού. Παράλληλα, θα νυμφευθεί τη Ναταλία Δραγούμη, κόρη του Στέφανου Δραγούμη και αδερφή του Ίωνα, με καταγωγή από το Βογατσικό Καστοριάς. Θα αποκτήσουν δύο παιδιά, τον Μιχαήλ και τη Ζωή.

Το 1894 ιδρύεται η μυστική Εθνική Εταιρεία, στην ίδρυση της οποίας πρωτοστατεί ο Μελάς καθώς και άλλοι αξιωματικοί που είχαν φτάσει μέχρι τον βαθμό του Λοχαγού. Σκοπός των μυημένων ήταν η προάσπιση των συμφερόντων του Έθνους και η ένταξη σ’ αυτό, όλων των αλύτρωτων και υποδουλωμένων πατρίδων. Για να επιτευχθεί ο στόχος έπρεπε αρχικά να δυναμώσει η εθνική συνείδηση. Το Καταστατικό της Εταιρείας κυκλοφόρησε ένα χρόνο μετά, το 1895 και ως σκοπό της όριζε: «Άρθρον 1ον. Συνίσταται Εταιρία εδρεύουσα εν Αθήναις και σκοπόν έχουσα την αναζωπύρωσιν του Εθνικού φρονήματος, την επαγρύπνησιν επί των συμφερόντων των δούλων Ελλήνων και την προπαρασκευήν της απελευθερώσεως αυτών διά πάσης θυσίας». Τον επόμενο χρόνο, η Εταιρεία είχε αναπτυχθεί σημαντικά φτάνοντας στα 3.185 ενεργά μέλη τόσο εντός όσο και εκτός Ελλάδος.

Στα τέλη Ιανουαρίου του 1897, στην Κρήτη, η επαναστατική κυβέρνηση κήρυξε την ένωση με την Ελλάδα. Ο πόλεμος με την Τουρκία κηρύχθηκε άμεσα. Η μονάδα του Παύλου Μελά έφυγε για τη Λάρισα. Ο ίδιος έγραφε στη γυναίκα του πως σκοτώθηκε σε μάχη ο μοναχογιός του Ταγματάρχη Τριγγέτα: «Όλοι μας ποθούμεν και ζηλεύομεν ένα τέτοιο τέλος. Ο Τριγγέτας ήτο το μόνο παιδί του ταγματάρχου Τάκη Τριγγέτα, αλλά δεν πειράζει∙ παρά να ζήση με τας απογοητεύσεις του βίου και ίσως ίσως ν’ αποθάνη από καμμιά παλιοασθένεια, ας αποθάνη διά την πατρίδα του. Ημείς εδώ βράζομεν σιωπώντες∙ να είσθε βέβαιοι ότι τοιαύτη είναι η μανία μας από του πρώτου έως του τελευταίου, ώστε όταν δοθή το σημείον θα χυμίξωμεν κυριολεκτικώς εις την Μακεδονίαν και θα την πάρωμεν». Οι εξελίξεις στο μέτωπο όμως δεν είναι ενθαρρυντικές για τον Ελληνικό Στρατό. Τον Απρίλιο του 1897, οι τουρκικές δυνάμεις θα καταδιώξουν τις ελληνικές, οι οποίες θα υποχωρήσουν άτακτα ελέω πανικού. Ο Μελάς απογοητευμένος από τις εξελίξεις θα γράψει στη σύζυγό του: «Ίσως σας ιδώ γρήγορα, διότι δυστυχώς δεν ελπίζω να παρουσιασθή ευκαιρία να σκοτωθούμε». Η θυσία προς την πατρίδα, που συνεχώς επιζητούσε, θα αργήσει 7 χρόνια.

Η Έξοδος στη Μακεδονία

Ανεβαίνει οριστικά στη Μακεδονία τον Αύγουστο του 1904 ως Αρχηγός Σωμάτων Μοναστηρίου-Καστοριάς, με εντολή του Μακεδονικού Κομιτάτου. Έγραφε στη σύζυγό του πως στόχος του ήταν να πείσει την Κυβέρνηση και την κοινή γνώμη για τη Μακεδονία. Η ένοπλη δύναμη που διοικεί αποτελείται από 30 άνδρες. Τρεις οδηγοί που γνώριζαν τα μέρη θα καθοδηγούσαν τη δύναμη του Μελά. Ένας εξ αυτών, ο Αθανάσιος Βάγιας, κρυφά εγκατέλειψε τη δύναμη του Μελά και φτάνοντας στα Γρεβενά ειδοποίησε τους Τούρκους. Ο Μελάς εξοργισμένος έγραψε στο ημερολόγιό του: «Αν ποτέ τον απαντήσω θα μου πληρώσει την άτιμον αυτήν προδοσίαν». Το γεγονός αυτό δυσκόλεψε τις κινήσεις του σώματός του, το οποίο μετά από πορεία έντεκα ημερών έφτασε τη νύχτα της 7^ης Σεπτεμβρίου στο Άργος Ορεστικό και άμεσα εισήλθε στο Κωσταράζι. Αφού διέμειναν στο χωριό για ξεκούραση και δέχθηκαν τη βοήθεια του Μητροπολίτη Καστοριάς Καραβαγγέλη, κατευθύνθηκαν στο Βογατσικό και ενημερώθηκαν για τις ωμότητες των κομιτατζήδων. Ο Μελάς, αν και δεν ενέκρινε σκληρά αντίποινα, έδρασε αποφασιστικά. Στις 17 Σεπτεμβρίου εισέρχεται στην Πρεκοπάνα, όπου ενήμερος για τη δράση του Βούλγαρου δασκάλου και του εξαρχικού ιερέα, που ήταν υπεύθυνοι για τις δολοφονίες Ελλήνων κατοίκων, τους εκτελεί παραδειγματικά. Αντιθέτως, στους ντόπιους μίλησε στοργικά και τους τόνισε την ελληνική καταγωγή τους αλλά και το ότι ανήκαν στο Πατριαρχείο, από το οποίο με τη βία των Βουλγάρων αποσπάστηκαν. Δύο μέρες πριν, έγραφε στο ημερολόγιό του: «Διαρκώς ερωτούσα τον εαυτό μου εάν είχα το δικαίωμα εγώ να συλλάβω οιονδήποτε άνθρωπο, οσονδήποτε κακούργος και αν είναι, να τον τραβήξω από την οικογένειάν του και να τον φονεύσω. Και διαρκώς απαντούσα όχι, όχι... Εγώ όμως ουδέν άλλον στήριγμα, πλην της προς την πατρίδα και το έθνος μου αγάπης έχω. Μα την αλήθειαν πολύ θα τα αγαπώ και τα δύο, διότι καίτοι υποφέρω, καίτοι κλαίω, θ’ αφήσω να γίνη εκείνο, που απεφασίσθη [...]».

Χαρακτηριστική ήταν και η στάση του απέναντι στους δολοφόνους του ιερέα του Στρεμπένου. Το πρωτοπαλίκαρο του Μελά, ο Λάκης Πύρζας, ζητούσε από τον αρχηγό του να τους εκτελέσει. Ο ίδιος προτίμησε να τους δικάσει. Περιέγραψε το περιστατικό στη σύζυγό του: «[...] Αποφασίζω λοιπόν να εισέλθω εις το σπίτι ενός καλού χωρικού και εκεί στήνω το δικαστήριόν μου. Φέρω τους κατηγορουμένους ενώπιόν μου, ως και ολόκληρον την δημογεροντίαν. Ομιλώ προς τους δημογέροντας με γλυκύτητα και ως χριστιανός, περί θρησκείας, περί Πατριάρχου, περί Πατρίδος, περί Ελλάδος, περί τυραννίας των Βουλγάρων δολοφόνων, περί χιλίων πραγμάτων, αποκαλών αυτούς αδελφούς. [...] Κατόπιν ήλλαξα αιφνιδίως και τόνον και όψιν και μέ πάθος φοβερόν καί ειλικρινές, απετάθην προς τους δύο καταδίκους. Ό,τι ήτο δυνατόν δια να τους κάμω να τρέμουν και να φοβούνται, τους το είπα. Τους εδήλωσα ότι ήσαν καταδικασμένοι εις θάνατον δι’ όλα τα κακουργήματα που διέπραξαν ή συνετέλεσαν να γίνουν, ότι επρόκειτο απόψε να διατάξω να εκτελεσθή η ποινή των, αλλ’ ότι την ανέστειλα μόνον δια να τους δώσω καιρόν να μετανοήσουν. [...]». Και πράγματι μετανόησαν και επέστρεψαν ειλικρινώς στο Πατριαρχείο. Το σώμα του, σταδιακά, έφτασε τους 50 άνδρες και ο ίδιος συνέχιζε να οργανώνει την άμυνα των χωριών έναντι των κομιτατζήδων. Έκλεινε τα σχολεία και τις εκκλησίες που με τη βία είχαν ανοίξει και συγκροτούσε τοπικές ένοπλες ομάδες. Έτσι, οργάνωσε την περιοχή ανατολικά του όρους Βιτσίου. Ακολούθως στόχευε να οργανώσει την ελληνική αντίσταση στο Μοναστήρι και τις γύρω περιοχές. Για τον λόγο αυτό, ειδοποίησε το σώμα Καούδη-Κύρου να συναντηθούν στη Στάτιστα. Παράλληλα, αλληλογραφούσε με οικεία πρόσωπα και εξέφραζε τα συναισθήματά του. Στην αδελφή της συζύγου του έγραφε χαρακτηριστικά: «[...] εδώ με κρατεί επί πλέον το καθήκον και προ πάντων αι υποχρεώσεις ας ανέλαβα. Αισθάνομαι ότι θυσιάζομαι, αλλά τουλάχιστον θα κατορθώσω τίποτε; Ή θα χανδακώσω την ιεράν αυτήν υπόθεσιν; Αισθανόμενος το μέγεθος της ευθύνης, πότε τρέμω και πότε ενθουσιώ. [...]».

Το τέλος του Μελά

Στις 12 Οκτωβρίου 1904, υπό καταρρακτώδη βροχή, το ένοπλο σώμα του Μελά διανυκτερεύει στο χωριό ενώ περίμενε να συναντηθεί με τις δυνάμεις των Καούδη-Κύρου. Την τροφή και τον χώρο ξεκούρασης των ανδρών ανέλαβε με προθυμία ο πρόκριτος του χωριού Ντίνας ή Κωνσταντίνος Στεργίου, που ανήκε στο σώμα των Καούδη-Κύρου, ενώ δύο μήνες πριν ανήκε στο ένοπλο σώμα του αρχικομιτατζή Μήτρου Βλάχου. Ο Λάκης Πύρζας προσπάθησε ανεπιτυχώς να πείσει τον Μελά να μη δεχθεί διανυκτέρευση μέσα στο χωριό. Στη Στάτιστα υπήρχε οργανωμένος πυρήνας των Βουλγάρων που πρόδωσε στους Τούρκους την πληροφορία πως ο Μελάς με τους άνδρες του βρισκόταν στο χωριό. Χωρικοί ενημέρωσαν τον Μελά, πως οι Τούρκοι έστελναν δύναμη προς τη Στάτιστα. Ο ίδιος έδωσε εντολή στους άνδρες του να μείνουν κρυμμένοι στα σπίτια που διανυκτέρευαν. Θεωρούσε ότι επρόκειτο για μια τυπική περίπολο που θα περνούσε απλώς από το χωριό.

Οι Τούρκοι, όμως, πλήρως ενημερωμένοι περικυκλώνουν τα σπίτια που είχαν μοιραστεί ο Μελάς και οι άνδρες του. Σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές, οι Βούλγαροι της ΕΜΕΟ, και κατ’ άλλες ο ίδιος ο Μήτρο Βλάχος, είχαν δώσει τις πληροφορίες στους Τούρκους, λέγοντάς τους ψευδώς πως στα σπίτια αυτά κρύβονταν Βούλγαροι κομιτατζήδες.[1] Οι Τούρκοι στρατιώτες άρχισαν να κτυπούν με τους υποκόπανους τις πόρτες των σπιτιών και να ζητούν να ανοίξουν οι ένοικοι ειδάλλως θα πυρπολούσαν το κτήριο. Ο Μελάς έδωσε εντολή να ανοίξουν πυρ οι άνδρες του. Ο ίδιος με έναν από αυτούς κατέβηκε από τον δεύτερο όροφο του σπιτιού που κρυβόταν. Κάποια στιγμή, ο Μελάς βγήκε έξω από το σπίτι και σφαίρα τον κτύπησε στην οσφυική χώρα. Σύρεται εντός του οικήματος και τα λεπτά περνούν. Οι πόνοι γίνονται αφόρητοι και ο Μελάς, σύμφωνα με την μαρτυρία του Λάκη Πύρζα, του παραδίδει τον σταυρό του για να τον δώσει στη γυναίκα του και το τουφέκι του στον γιο του Μιχαήλ. Στη συνέχεια και αφού πονούσε περισσότερο, ζητούσε από τους άνδρες του να τον σκοτώσουν, πράγμα που κανείς δεν μπόρεσε να κάνει, και μετά από τριάντα λεπτά ο απόστολος του Μακεδονικού Ελληνισμού ξεψύχησε. Τα τελευταία λόγια του ήταν: «Βούλγαρος να μην μείνει». Το νέο έπεσε σαν κεραυνός στην Αθήνα. Το τηλεγράφημα του Προξένου στο Μοναστήρι ανέφερε τα εξής: «[...] Παρελθούσαν Τετάρτην, 13 τρέχοντος (Οκτωβρίου) ημετέρων ευρεθέντων εν χωρίω Στάτιστα και περί ώραν 5 μ.μ. ήρξατο πυρός κατά των ημετέρων. Ημέτεροι απήντησαν γενναίως, μετά δίωρον δε ανταλλαγήν πυροβολισμών, απεφάσισαν επιχειρήσωσιν έξοδον. Παύλος Μελάς ώρμησε πρώτος επί κεφαλής αυτών, οπότε σφαίρα τουρκική πλήξασα αυτόν κατά την οσφυικήν χώραν, ετραυμάτισε θανασίμως. Σύντροφοί του τον... εναπέθεσαν παρακειμένω οικίσκω, ένθα, μετά ημισείαν ώραν, διαρκούσης πάντοτε συμπλοκής, εθνικός ήρως ησύχασε [...]».

Οι άνδρες του κατόρθωσαν να διαφύγουν και μετά από περιπέτειες έφτασαν στο Ζέλοβο (σημερινό Ανταρτικό), όπου συναντήθηκαν με το σώμα του Καούδη. Επτά συνελήφθησαν από τους Τούρκους το βράδυ της συμπλοκής στη Στάτιστα, ενώ δύο άνδρες διέφυγαν μεν αλλά μάλλον χάθηκαν και ψήθηκαν ζωντανοί στον κλίβανο από τους κομιτατζήδες. Ήταν ο Λάζος από την Κοζάνη και ο Χαρίσης από το Βελβεντό. Τι απέγινε όμως το σώμα του Μελά; Έπρεπε οπωσδήποτε να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων διότι το γεγονός ότι ήταν αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού, με στενούς δεσμούς με τα Ανάκτορα, την πολιτική αλλά και την διπλωματική ηγεσία της χώρας, θα μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρά ζητήματα με την Τουρκία, όταν μάλιστα είχαν περάσει μόλις επτά χρόνια από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Το άψυχο σώμα του Μελά ενταφιάσθηκε σε ασφαλές σημείο από τους κατοίκους της Στάτιστας. Σύντομα όμως, έφτασε στο Ζέλοβο ο διερμηνέας του Γενικού Προξενείου Μοναστηρίου, Βασίλειος Αγοραστός, για να μεριμνήσει για την ταφή του αρχηγού. Αφού ενημερώθηκε πως οι ντόπιοι είχαν φροντίσει γι’ αυτήν, έστειλε απεσταλμένο να παραλάβει κρυφά το άψυχο σώμα και να το μεταφέρει στο Ζέλοβο. Πράγματι, ο προεστός της Στάτιστας Ντίνας επιχείρησε την εκταφή του Μελά, αλλά τη στιγμή εκείνη τουρκικό απόσπασμα εμφανίστηκε στο χωριό. Για να μην πέσει το σώμα στα χέρια των Τούρκων, ο Ντίνας βιαστικά αναγκάζεται να αποκεφαλίσει τον αρχηγό του ενώ θάβει το ακέφαλο σώμα στο ίδιο σημείο. Το κεφάλι θάφτηκε τα μεσάνυχτα της 18^ης Οκτωβρίου στο Πισοδέρι της Φλώρινας, κάτω από την Αγία Τράπεζα του Ιερού Ναού της Αγίας Παρασκευής. Την εξόδιο ακολουθία τέλεσε ο ιερέας Σταύρος Τσάμης. Από αναφορά του Αγοραστού, με ημερομηνία 20 Οκτωβρίου 1904, έχουμε λεπτομέρειες για το γεγονός: «Παρεσκευάσαμεν ακολούθως τα διά την κηδείαν χρειώδη, κατεσκευάσαμεν κιβώτιον, επρομηθεύθημεν σάβανον εξ εκείνων του Παναγίου Τάφου, ειδοποιήθη ο ιερεύς Παπά Σταύρος, και, όταν ήδη ήσαν τα πάντα έτοιμα, εξεκινήσαμεν εν τω σκότει φέροντες μεθ’ ημών πάντα τα χρειώδη, εγώ δέ τον σάκκον, τον οποίον εναπέθεσα προ της εικόνος της Μητρός του Χριστού, μέχρις ού εξορυχθή ο ταφίσκος. Εκεί, εν τω ρηθέντι παρεκκλησίω, προς της ωραίας Πύλης, αφ’ ού εξωρύχθη ο ταφίσκος, εκομίσθη το κιβώτιον, εν ώ επιστρώσας το σάβανον έθηκα ιδίαις μου χερσί την τιμίαν κεφαλήν κοσμήσας διά των ανθέων του δάσους της Αγίας Τριάδος. Κατόπιν, ανάψαντες λαμπάδα ηρξάμεθα να ψάλλωμεν εν ολολυγμοίς την νεκρώσιμον ακολουθίαν».

Οι Τούρκοι όργωναν την περιοχή και ζητούσαν πιεστικά να πληροφορηθούν που βρισκόταν θαμμένος ο Μελάς. Πολλοί κάτοικοι της Στάτιστας υπεβλήθησαν σε βασανιστήρια για να ομολογήσουν, δέχθηκαν απειλές εμπρησμού του χωριού τους, αλλά δεν το έκαναν. Η πληροφορία έφτασε στους Τούρκους από τον ελληνικό Τύπο![1] Επέστρεψαν στο χωριό και βρήκαν το ακέφαλο σώμα του. Αξίζει να επισημανθεί πως οι Τούρκοι δεν γνώριζαν την πραγματική ταυτότητα του Μελά, παρά μόνο ότι το σώμα ανήκε σε κάποιον Μίκη Ζέζα, αρχηγό των Ελλήνων ενόπλων της Μακεδονίας. Και αυτό το πληροφορήθηκαν από επιστολές που βρήκαν πάνω του. Το ακέφαλο σώμα του ηρωϊκού Ανθυπολοχαγού όμως, δεν έμεινε πολύ σε χέρια ξένων. Για αυτό φρόντισε ο Μητροπολίτης Καστοριάς. Με διπλωματικές ενέργειες έπεισε τους Τούρκους να του παραδώσουν το σώμα γιατί σε διαφορετική περίπτωση ίσως ξεσπούσαν ταραχές από την ελληνική κοινότητα της πόλης. Όπως γράφει στα απομνημονεύματά του ο Καραβαγγέλης: «Το μετέφερα αμέσως στο μητροπολιτικό μέγαρο και κείνη τη νύχτα δεν κοιμηθήκαμε διόλου. Το θρηνήσαμε όλη τη νύχτα και την άλλη μέρα πολύ πρωί, όπως είχα υποσχεθή στον καϊμακάμη, το έθαψα με λίγους ανθρώπους της εμπιστοσύνης μου, για να αποφύγω άλλους θορύβους και συγχύσεις του λαού. Τον έθαψα στο νεκροταφείο αντίκρυ από τη Μητρόπολι». Το 1907 με πρωτοβουλία του Καραβαγγέλη, το σώμα και η κεφαλή του Παύλου Μελά ενταφιάστηκαν στο αριστερό κλίτος του Ιερού Ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών, κοντά στον Μητροπολιτικό Ναό της Καστοριάς.

Ο θάνατος του Μελά μέσα από τον Τύπο της εποχής

Ο Τύπος, όταν έγινε γνωστός ο θάνατος του Μελά, δημοσίευσε με κάθε λεπτομέρεια το γεγονός. Δημοσιεύθηκαν ακόμη και λεπτομέρειες για το πότε και πώς ανέβηκε ο Ανθυπολοχαγός στα βουνά της δυτικής Μακεδονίας. Έτσι, ενημερώθηκαν οι Τούρκοι για την ταυτότητα του αρχηγού των ελληνικών δυνάμεων αλλά παράλληλα, ενημερώθηκε ολόκληρο το Πανελλήνιο για τη θυσία του. Το γεγονός αυτό αναζωπύρωσε περισσότερο την ευαισθησία όλων των Ελλήνων για τη Μακεδονία και συνετάραξε μαζικά τον Ελληνισμό. Παρ’ όλα αυτά, στον Τύπο δημοσιεύθηκαν τα γεγονότα με ορισμένες αντιφατικές λεπομέρειες.

Χαρακτηριστικά, στην εφημερίδα «Εμπρός» της 19^ης Οκτωβρίου 1904 διαβάζουμε: «Εγνώσθη χθές εξ επιστολών εκ Μακεδονίας, ότι εις το χωρίον Στάτιστα της επαρχίας Καστορίας, σώμα Ελληνικόν εκ τριάκοντα περίπου ανδρών υπό τον ηρωϊκώτατον οπλαρχηγόν Μίκην Ζέζαν, πολιορκηθέν την νύκτα υπό ισχυρού Τουρκικού σώματος, διά προδοσίας Βουλγάρων του κομιτάτου των οποίων είχε καταστή ο τρόμος καθ’ όλην την επαρχίαν Καστορίας, συνεπλάκη μετ’ αυτού επί δίωρον, αρκετών φονευθέντων αμφοτέρωθεν.

Επειδή όμως κατά την διάρκειαν της συμπλοκής αι Τουρκικαί δυνάμεις ηύξανον ολονέν και επίκειτο κίνδυνος συλλήψεως, ο ατρόμητος Ζέζας προτιμών ένδοξον θάνατον από τοιαύτην επαίσχυντον αιχμαλωσίαν, ετέθη επί κεφαλής των ανδρών και πρώτος αυτός, ανοίγων τον δρόμον, διέσπασε τας Τουρκικάς τάξεις και επροχώρησεν εν μέσω του σκότους, ότε σφαίρα όπλου τον επλήγωσε θανατηφόρως κατά την οσφυακήν χώραν.

Πεσόντα τότε τον μετέφερον οι οπαδοί του είς τι πλησίον ναϊδριον όπου μεθ’ ημίσειαν ώραν απεβίωσεν. Οι μετ’ αυτού Μακεδόνες έλαβον τότε μετά σεβασμού το σακκίδιον, όπερ έφερεν επί του ώμου το περιέχον τα έγγραφά του και τας άλλας αυτού σημειώσεις και διέφυγον ασφαλώς υποστάντες μικράς σχετικώς άλλας απωλείας του αθανάτου αρχηγού των, όστις έπεσεν ενδόξως εις την θέσιν εκείνην και ετάφη την επομένην εν μέσω των θρήνων των πέριξ χωρίων, άτινα εν τω προσώπω αυτού απώλεσαν τον γενναιότερον και ιπποτικώτερον αυτών πρόμαχον εναντίον της Βουλγαρικής ατιμίας. […]».

Στην εφημερίδα «Σκριπ» της ίδιας ημέρας γράφεται: «[…] Ο καπετάν Ζέζας με τα παλληκάρια του, τριάκοντα περίπου εν όλω, ευρίσκετο προ ημερών εις την περιφέρειαν Μπελκαμένι της επαρχίας Καστορίας. Την παρελθούσαν Τρίτην την νύκτα το σώμα κατελθόν εκ τινός βουνού εισήλθεν εις το χωρίον Σιάτιστα[1], όπου καί διενυκτέρευσεν αφήσαν μόνον καραούλι εις επίκαιρον σημείον. Η επομένη διήλθεν ήσυχος. Τα παλληκάρια και ο αρχηγός των ανεπαύοντο εκ των πολυημέρων μόχθων των σκοπούντες την επομένην ν’ απέλθουν προς καταδίωξιν βουλγαρικής συμμορίας, η οποία, ως είχον πληροφορηθή, επρόκειτο να έλθη προς τα μέρη της Σιατίστης.

Όντως επλησίαζεν ήδη η δείλη της Τετάρτης. Η ώρα ήτο 5 μ.μ., ότε χωρικοί επανερχόμενοι εκ των αγρών των, έσπευσαν δρομαίοι να πληροφορήσουν τον καπετάν Ζέζαν, ότι ισχυρόν τουρκικόν απόσπασμα διαιρεθέν εις τμήματα ήρχετο εξ όλων των διόδων προς το χωρίον. Ο οπλαρχηγός αντιληφθείς αμέσως ότι επροδόθη υπό Βουλγάρων, έσπευσε να εξέλθη του χωρίου, ίνα μή εκθέση τους κατοίκους αυτού εις τους κινδύνους της συμπλοκής. Πρό αυτού ευρέθησαν Τούρκοι στρατιώται. Από όλα τα σημεία επίσης παρετήρησε Τούρκους. Κατέλαβε τότε έν ύψωμα. Οι Τούρκοι επλησίαζον και η κύκλωσις καθίστατο ταχέως στενή. Διέξοδος δεν υπήρχεν. Εν τοσούτω ο καπετάν Ζέζας, ο οποίος πάντοτε απέφευγε τας μετά των στρατιωτών της κυριάρχου επικρατείας συγκρούσεις, διέταξε τους άνδρας του να μη πυροβολήσουν πριν αυτός τους διατάξη.

Τα παλληκάρια έπεσαν πρηνηδόν και ανέμενον τας διαταγάς του καπετάν Ζέζα, ο οποίος παρετήρει την κύκλωσιν, ελπίζων ότι ίσως οι Τούρκοι, ως πολλάκις έπραξαν διά τους κομιτατζήδες, θ’ άφινον διέξοδον τινα εις το σώμα, το οποίον κατόπιν θα το επυροβόλουν φεύγον. Δυστυχώς όμως δεν συνέβη ούτως. Οι Τούρκοι βλέποντες ότι δεν επυροβολούντο επλησίασαν πλειότερον και καταλαβόντες θέσεις καταλλήλους επί των πέριξ λόφων παρετάχθησαν εις μάχην. Και τότε όμως ο Καπετάν Ζέζας είπεν εις τα παλληκάρια του. “Παιδιά εμείς δεν πυροβολήσωμεν ποτέ πρώτοι. Εμείς δεν επήραμε τα τουφέκια κατά των Τούρκων, αλλά κατά των δολοφόνων Βουλγάρων. Μόνον αν ίδωμεν ότι δεν μπορούμε με κανένα άλλον τρόπον να σωθούμε θα προσπαθήσωμε ν’ ανοίξωμεν δρόμον με τα τουφέκια μας”».

Ακολούθως περιγράφεται η συμπλοκή μεταξύ των Τούρκων και του Σώματος του Μελά. Όταν νύχτωσε, σύμφωνα με την περιγραφή της εφημερίδας, ο Μελάς διέταξε τους άνδρες του να ετοιμαστούν για την έξοδό τους δίνοντας λεπτομέρειες που μάλλον δεν στέκουν. Ενδεικτικά, στη δεύτερη σελίδα της εφημερίδας, γράφεται μετά την αντεπίθεση της δύναμης του Μελά: «[...] Ήδη είχον πλησιάσει στήθος προς στήθος τους στρατιώτας εκκενούντες τα περιστροφά τους δεξιόθεν και αριστερόθεν. Ήδη ο καπετάνιος είχεν εισχωρήση εις τας τάξεις των Τούρκων στρατιωτών, οι οποίοι εν συγχύσει εζήτουν διά της λόγχης ν’ ανακόψουν την με τόσην ηρωϊκήν ορμήν επιχειρουμένην έξοδον της ατρομήτου εκείνης δρακός. [...]». Σχετικά με τον θάνατο του Μελά η εφημερίδα αναφέρει: «Μία σφαίρα τον εύρεν εις την οσφυακήν χώραν και ο γενναίος και πολύτιμος καπετάνιος έπεσε θανατηφόρως τραυματισμένος. […] Ο ηρωϊκός αρχηγός μετά μίαν ώραν εξέπνευσεν».

Ο θάνατος του Μελά αποτέλεσε σημείο τομής για τη συνειδητοποίηση της κρισιμότητας του Αγώνα. Οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούσαν πένθιμα, οι δάσκαλοι στα σχολεία, την 20^η Οκτωβρίου, αφιέρωσαν όλες τις ώρες της διδασκαλίας στο παράδειγμα της αυτοθυσίας του Παύλου Μελά. Το Πανελλήνιο αφυπνίστηκε και ενεργοποιήθηκε για τη σωτηρία της Μακεδονίας. Αξιωματικοί του Στρατού ζητούσαν μαζικά να εκδικηθούν το θάνατό του, μεταβαίνοντας στη Μακεδονία. Τη γενική αρχηγεία του αγώνα ανέλαβε, λίγες ημέρες αργότερα, ο Ανθυπολοχαγός Γεώργιος Κατεχάκης, με το ψευδώνυμο «Καπετάν Ρούβας». Μαζί του ανέβηκαν πολλοί άλλοι αξιόλογοι αξιωματικοί που υπερασπίστηκαν την ελληνικότητα της Μακεδονίας.

Η αντιφατικότητα των πηγών και οι εκδοχές του θανάτου του

Αναφέραμε παραπάνω την επίσημη εκδοχή του τρόπου με τον οποίο θανατώθηκε ο Μελάς. Η εκδοχή αυτή καταγράφηκε από τη σύζυγό του Ναταλία στο βιβλίο της και βασίστηκε πρωτίστως στην περιγραφή του Πύρζα. Οι μαρτυρίες όμως των -αυτοπτών και μη- μαρτύρων συχνά αυτοαναιρούνται και συγκρούονται. Η αντιφατικότητα αυτή, ίσως, δείχνει προσπάθεια συγκάλυψης κάποιων λεπτομερειών, που αν ισχύουν ενδεχομένως να αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο σκοτώθηκε ο Έλληνας αξιωματικός. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, αυτό δεν αμφισβητεί ούτε στο ελάχιστο τη συνεισφορά και τη θυσία του Μελά. Ας δούμε, όμως, συνοπτικά ορισμένες σημαντικές μαρτυρίες.

Η πρώτη ανήκει στον Βολάνη που δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας αλλά βρισκόταν σε διπλανό σπίτι. Σε σχετική έκθεσή του ανέφερε: «[...]Όταν δε ο Μελάς έμαθεν, ότι τα λοιπά τμήματα εγκατέλειψαν τα καταλύματα των, απεφάσισε να έλθη εις βοήθειάν μου και διέταξε τους περί αυτόν ολίγους άνδρας να εξέλθουν της οικίας. Οι Τούρκοι τον Αρχηγόν μας μόνον επυροβόλησαν εναντίον του και τον επλήγωσαν θανασίμως. Ο Αρχηγός μας βαρέως τραυματισμένος, ηναγκάσθη να επιστρέψη πλησίον των ανδρών του μόνος του. Και τότε εν ώ υπέφερε φρικτούς πόνους από το τραύμα του, παρακαλούσε και ικέτευε όπως οι αμαρτολοί του 21 να αποκόψουν την κεφαλήν του, δια να μη πέση ζών εις χείρας των Τούρκων. Όμως κανείς δεν τολμούσε να εισακούση την παράκλησίν του και να την εκτελέση. Ο ηρωϊκός Αρχηγός μας ηναγκάσθη να αυτοκτονήση με το πιστόλιόν του, όπως μαρτυρούσιν οι ίδιοι οι οπαδοί του. [...]».

Σύμφωνα, λοιπόν, με την περιγραφή του Βολάνη, ο Μελάς τραυματίστηκε από τους Τούρκους και αυτοκτόνησε με το πιστόλι του. Ο Λάκης Πύρζας υποστήριξε πως ο Μελάς ζήτησε από τους άντρες του να τον πυροβολήσουν γιατί δεν άντεχε τους πόνους. Αυτοί δεν μπόρεσαν να το κάνουν και έμειναν δίπλα του μέχρι να ξεψυχήσει. Αυτή η μαρτυρία, που υιοθετήθηκε από τη Ναταλία Μελά, προκάλεσε την αντίδραση του αδερφού του Παύλου, Γεωργίου Μελά. Σε επιστολή του ανέφερε μεταξύ άλλων: «[...]Δις είδα τον Πύρζαν και οσάκις έθετα αυτώ το ερώτημα: «Ποίος έθεσε τέρμα εις τα βάσανα του Παύλου», ερυθρίαζε, εφαίνετο προφανώς στενοχωρημένος και απέφευγεν την απάντησιν. Εν τούτοις, άλλος τις εκ των ανδρών του, ού το όνομα μου διαφεύγει, μου είπεν αυτολεξεί: «Αφού κάμποση ώρα ωμίλησεν ο αρχηγός και κάποτε βογγούσεν από τον πόνον ως τον ακούαμεν εκ του παραπλεύρου διαμερίσματος, έξαφνα ακούσαμεν και μία πιστολιά και τότε όλα ησύχασαν». Ποίος ο εκτελέσας το τρομερόν αλλ’ επιβεβλημένον μυστήριον ουδέποτε εμάθομεν. Αλλά διατί να φοβήται να ειπή την αλήθειαν ο εκτελεστής πράξεως σκληράς μέν αλλ’ ιεράς; [...]».

Ίσως ο λόγος που φοβόταν να πει την αλήθεια ο Πύρζας ήταν επειδή ο ίδιος άθελά του τραυμάτισε τον αρχηγό του. Η μαρτυρία αυτή προέρχεται από τον Πέτρο Χατζητάση, αυτόπτη μάρτυρα και συμμαχητή του Μελά. Διατυπώθηκε για δεύτερη φορά το 1927 στο μνημόσυνο του αρχηγού και θεωρείται το πιο αξιόπιστο πρόσωπο που ήταν κοντά στον Μελά. Ο Χατζητάσης ανέφερε: «Ο αρχηγός μας διέταξε να παρακολουθούμε με προσοχή τους Τούρκους, χωρίς να πυροβολήσουμε. Αυτός κατέβηκε στην αυλή, ακολουθούμενος από τον καπετάν Λάκη Πύρζα. Μόλις είχαν πατήσει στό κατώφλι της σκάλας, ένας μόνο πυροβολισμός ακούστηκε κι ένα ώχ! Αμέσως κατεβήκαμε στην αυλή και βλέπουμε τον αρχηγό νεκρό. Τον σηκώσαμε και τον κρύψαμε στον αχερώνα και φύγαμε. Δεύτερος πυροβολισμός δεν ακούστηκε. Ο πυροβολισμός θά ήταν από εκπυρσοκρότηση του όπλου του Λάκη Πύρζα».

Από την άλλη, ο Γεώργιος Τσόντος (Καπετάν Βάρδας), στο ημερολόγιο του στις 17 Ιουλίου 1907 κάνει λόγο για πληροφορίες από τη Στάτιστα που ανέφεραν πως ο αμφιλεγόμενος πρόκριτος του χωριού Ντίνας, είχε αποτελειώσει τον τραυματία Μελά. Ο Ντίνας εγκατέλειψε την περιοχή το 1905 και μετανάστευσε μόνιμα στην Αμερική. Από τις μαρτυρίες αυτές μπορούμε να αντιληφθούμε την πολυπλοκότητα του ζητήματος. Εν κατακλείδι, είτε ο Μελάς τραυματίστηκε στην οσφυική χώρα από πυρά των Τούρκων, είτε από εκπυρσοκρότηση του όπλου συμμαχητή του, είτε τραυματισμένος αυτοκτόνησε για να λυτρωθεί, είτε δέχθηκε τη χαριστική βολή από συμμαχητή του για τον ίδιο λόγο, ήταν και είναι το σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα.

Βιβλιογραφία

Αρχεία Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα Γεγονότα στη Θράκη, εκδόσεις Γενικό Επιτελείου Στρατού, Αθήνα 1998.

Αβτζιγιάννης, Κ.Ε., Ο Μακεδονικός Αγώνας 1903-1904, τόμος 1^ος, Πολεμική Ιστορία του Έθνους-Πήγασος Εκδοτική, [χ.χ.].

Αθανασόπουλος, Ι.Β., Ο Χρυσόστομος στον Μακεδονικό Αγώνα, https://istorikaxronika.com/2020/05/04, (ημερομηνία ανάκτησης: 20 Μαίου 2022).

Βακαλόπουλος, Κ., Το Μακεδονικό ζήτημα 1856-1913, εκδόσεις Παρατηρητής, Αθήνα 1993.

Γούναρης, Β.Κ., «Το μοιραίο δεκαήμερο. Παύλος Μελάς. Ένας αιώνας μνήμης», στο ένθετο Επτά Ημέρες, εφημ. Καθημερινή, Αθήνα, 17.10.2004.

Καραβαγγέλης, Γ. Απομνημονεύματα Γερμανού Καραβαγγέλη. Ο Μακεδονικός Αγών, εκδόσεις Μπαρμπουνάκη, Θεσσαλονίκη 1980.

Μαστέλλου-Γιαννάκενα, Ελίνα, Παύλος Μελάς και Μακεδονικός Αγώνας (1904-1908). Ο σκοπός και οι ήρωές του, εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2018.

Μελά, Ναταλία Π., Παύλος Μελάς, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 1998.

Μέρτζος, Ν.Ι., Εμείς οι Μακεδόνες, εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα 1992.

Πικραμένου, Μίτση Σκ., «Έμεινα εκεί εκτελών το προς την πατρίδα καθήκον!» Η βιογραφία του Παύλου Μελά, 2^η έκδοση συμπλ. και αναθ., εκδόσεις Πικραμένος, Πάτρα 2015.

Τσιρκινίδης, Χ., Σύννεφα στη Μακεδονία... το Μακεδονικό μέσα από τα Γαλλικά Αρχεία, 4^η έκδοση, εκδόσεις Ερωδιός, Θεσσαλονίκη 2002.

Εφημερίδες

ΕΜΠΡΟΣ, 19.10.1904

ΣΚΡΙΠ, 19.10.1904

ΣΚΡΙΠ, 22.10.1904

[1] Σημείωση γράφοντος: το σωστό Στάτιστα.

[1] Στις 5 Νοεμβρίου 1904, ο Munir Pacha σε επιστολή του προς τον Γάλλο Υπουργό Εξωτερικών ανέφερε πως ο ελληνικός Τύπος παρουσίασε πορτραίτο του «ληστή» Μελά, που διοικούσε τις ελληνικές «επαναστατικές συμμορίες» στη Μακεδονία.

[1] Υπάρχει ωστόσο και η μαρτυρία του Γερμανού Καραβαγγέλη, πως ο προδότης, που ενεργούσε κατ’ όνομα του Μήτρου Βλάχου, ήταν Έλληνας και λεγόταν Κωνσταντίνος.

[1] Για την δράση του Μητροπολίτη Χρυσόστομου στον Μακεδονικό Αγώνα βλέπε Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Ο Χρυσόστομος στον Μακεδονικό Αγώνα, https://istorikaxronika.com/2020/05/04, (ημερομηνία ανάκτησης: 20 Μαίου 2022.)

[1] Ο Πανσλαβισμός απέβλεπε στην ένωση όλων των σλαβικών φυλών, υπό την αιγίδα της Ρωσίας, ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι της εξωτερικής πολιτικής της.

[2] Από το όνομα της Κεντρικής Επιτροπής της ΕΜΕΟ, Σεντράλεν Κομιτέτ.

Η ελληνική συνέχεια στην Ιστορία - Πέντε χαρακτηριστικά παραδείγματα

2023-04-22T00:38:00.002-07:00

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Στην εποχή μας είναι της μόδας η αμφισβήτηση της εθνικής συνέχειας του Ελληνισμού στην πορεία των αιώνων. Η θεωρία του Γερμανού Φαλμεράγιερ είναι ίσως περισσότερο από ποτέ επίκαιρη για τους υποστηρικτές της ασυνέχειας του Ελληνισμού. Τι υποστήριζε αυτή η θεωρία; Πως οι κάτοικοι της τότε Ελλάδας δε θύμιζαν σε τίποτα αυτούς της αρχαίας Ελλάδας. Ήταν το αποτέλεσμα της πρόσμιξης ελληνικού αίματος με αλβανικό και σλαβικό. Αυτός ήταν ο νέος «Ελληνισμός». Επομένως, μετά την Εθνεγερσία του 1821, η νέα Ελλάδα ήταν ένα έθνος που γεννήθηκε.

Η πραγματικότητα ωστόσο ήταν διαφορετική. Κατά τα χρόνια της τουρκοκρατίας, οι Έλληνες είχαν ξεκάθαρη εθνική συνείδηση. Αλλιώς πώς εξηγείται το γεγονός ότι έδιναν στα παιδιά τους αρχαιοελληνικά ονόματα (Περικλής, Αχιλλέας κ.λπ.); Ήταν δυνατόν να έχουν αλβανική ή σλαβική συνείδηση και να διαβάζουν ως «μπέστ σέλερ» για δύο-τρεις αιώνες τη «Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου»; Αλήθεια έχει αναλογιστεί ο σύγχρονος Έλληνας πόσες προσωπικότητες της Επανάστασης είχαν το όνομα Αλέξανδρος;

Ένας από τους πολλούς ήταν ο αρχηγός της Επανάστασης Αλέξανδρος Υψηλάντης. Στην προκήρυξη που εξέδωσε στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας απευθυνόμενος στους υπόδουλους Έλληνες έκανε επίκληση στον Μαραθώνα και στις Θερμοπύλες. Ανέφερε τους αγώνες του Θηβαίου Επαμεινώνδα, του Αθηναίου Θρασύβουλου κατά των τριάκοντα, συνέχισε με τον Αρμόδιο και τον Αριστογείτονα που συνέτριψαν τον Πεισιστρατικό ζυγό, τον Τιμολέοντα που αποκατέστησε την ελευθερία στην Κόρινθο και κατέληξε στους αγώνες του Μιλτιάδη, του Θεμιστοκλή και των 300 Σπαρτιατών του Λεωνίδα κατά των βάρβαρων Περσών. Έτσι, υποστήριξε ότι πρέπει να ξεσηκωθούμε και εμείς κατά των Τούρκων, όπως έκαναν οι πρόγονοί μας. Αλλά και πριν τον ξεσηκωμό, παραμονές της Άλωσης, ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος σε λόγο του έκανε επίκληση στην κοινή καταγωγή των τελευταίων υπερασπιστών της Βασιλεύουσας λέγοντας «Έλληνες εσμέν το γένος». Πώς λοιπόν γεννήθηκε -το 1821- το ελληνικό έθνος;

Άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για την απόδειξη της συνέχισης του Ελληνισμού, από την αρχαιότητα μέχρι τη νέα Ελλάδα, αποτελεί η απάντηση του Σουλιώτη οπλαρχηγού Λάμπρου Τζαβέλα στον πασά των Ιωαννίνων Αλή. Ο τελευταίος με δόλο είχε συλλάβει τον Τζαβέλα και τον έστειλε στο Σούλι για να πείσει τους συμπατριώτες του να συνθηκολογήσουν και να υποταχθούν στον Αλή. Ως αντάλλαγμα θα εισέπραττε χρήματα, τιμές και αξιώματα. Ο Τζαβέλας δέχτηκε την προσφορά και ξεκίνησε για το Σούλι. Είχε αφήσει τον γιο του Φώτο αιχμάλωτο στον Αλή πασά για να είναι σίγουρος ο τελευταίος ότι δε θα προδώσει το σχέδιο. Όταν έφτασε ο Λάμπρος Τζαβέλας στο Σούλι, χωρίς καθυστερήσεις ανέπτυξε το σχέδιο του Αλή πασά και την αποστολή που του είχε αναθέσει. Οι Σουλιώτες προετοιμάστηκαν για πόλεμο και περίμεναν τον στρατό του Αλή υποψιασμένοι.

Εν τω μεταξύ, ο Τζαβέλας έστειλε στον «δόλιο» Αλή, όπως τον αποκαλούσε, επιστολή που του ανέφερε ότι δεν προδίδει την πατρίδα του και πως αν θέλει να πάρει το Σούλι, θα πρέπει να πολεμήσει. Όσο για τον γιο του ανέφερε χαρακτηριστικά: «Αποκρίνομαι, ότι εάν εσύ πάρης το Βουνόν (σ.σ. εννοεί το Σούλι), θέλεις σκοτώσει τον υιόν μου με το επίλοιπον της φαμελίας μου και τους συμπατριώτας μου, τότε δεν θα ημπορέσω να εκδικήσω τον θάνατόν του, αμμή αν νικήσωμεν, θέλει έχω και άλλα παιδία, η γυναίκα μου είναι νέα, εάν ο υιός μου, νέος καθώς είναι, δεν μένη ευχαριστημένος ν’ αποθάνη δια την πατρίδα του, αυτός δεν είναι άξιος να ζήση και να γνωρίζεται ως υιός μου. Προχώρησε λοιπόν άπιστε, είμαι ανυπόμονος να εκδικηθώ». Η θυσία για την πατρίδα ήταν το υπέρτατο αγαθό για τους υπόδουλους Έλληνες. Αλήθεια σε τι διέφεραν από τις Σπαρτιάτισσες μανάδες που έλεγαν στους γιους τους, καθώς αυτοί έφευγαν για να πολεμήσουν, δίνοντάς τους την ασπίδα τους, «ή ταν ή επί τας»;

Αλλά και στα χρόνια της σύγχρονης ιστορίας βλέπουμε την ίδια νοοτροπία. Παραμονές της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου, ο ηγέτης του ΕΔΕΣ και αρχηγός της επιχείρησης Χάρλινγκ, Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας, μιλώντας στους ξυπόλητους μαχητές του, έκανε ότι και οι πρόγονοί του∙ επίκληση στο ένδοξο ηρωικό παρελθόν λέγοντάς τους: «Η πατρίς μας θα δοξασθεί άλλη μια φορά εδώ που άλλοτε ο Λεωνίδας και ο Διάκος με λίγους αντιμετώπισαν χιλιάδες εχθρούς. Πάντοτε οι λίγοι νικούν, όταν μέσα τους υπάρχει Ελληνική ψυχή. Την επιτυχία του σαμποτάζ βασίζω στον πατριωτισμό και στη συνείδησή σας».

Αλλά και ο Άρης Βελουχιώτης στον λόγο του στη Λαμία με λίγα λόγια αναίρεσε όσα υποστηρίζουν οι μηδενιστές: «Στην εποχή της σκλαβιάς πέρασε (η χώρα μας) σκληρά, μαύρα χρόνια και πολλοί «έξυπνοι», ανάμεσα στους οποίους και κάποιος Φαλμεράγιερ, ισχυρίστηκαν πως η ελληνική φυλή έσβησε κι ότι αυτή διασταυρώθηκε μ’ άλλες φυλές, που δεν έχουν τίποτα το κοινό με την αρχαία ελληνική φυλή. Μα ότι κι αν πούνε, αυτό δεν έχει καμία αξία. Την ελληνικότητα μας την αποδείξαμε». Και συνέχισε λέγοντας πως το ΕΑΜ αποτελεί τη «νέα Φιλική Εταιρεία» και στα μέλη του «τρέχει στις φλέβες τους πραγματικό ελληνικό αίμα».

Επομένως, από τον Παλαιολόγο μέχρι τον Βελουχιώτη βλέπουμε πως υπήρχε ξεκάθαρη εθνική συνείδηση στους Έλληνες. Εάν δε συνέβαινε αυτό, όπως κάποιοι υποστηρίζουν, τότε πως οι υπόδουλοι και κατακτημένοι Έλληνες ακούγοντας τα λόγια των πολέμαρχων της κάθε εποχής, αφυπνίζονταν και πολεμούσαν για την απελευθέρωσή τους;

17 Απριλίου 1944: Η δολοφονία του Συνταγματάρχη Ψαρρού από τον ΕΛΑΣ

2023-04-18T06:25:00.000-07:00

Ο Δημήτριος Ψαρρός στις αρχές του 1930. Πηγή Βικιπαίδεια

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

17 Απριλίου 1944, η αποφράδα ημέρα της Αντίστασης. Ο Συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός, ηγέτης του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων της ΕΚΚΑ, δημοκρατικότατος αξιωματικός βρίσκει οικτρό τέλος από τα χέρια του ΕΛΑΣίτη Θύμιου Ζούλα.

Λίγες μέρες πριν, στις 12 Απριλίου ο ΕΛΑΣ στέλνει τελεσίγραφο στον Ψαρρό να ενσωματωθεί στην οργάνωση του και να παραδώσει μερίδα αξιωματικών του, που αντιδρούσαν στην υποταγή στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Σημειωτέον, το 5/42 είχε υποστεί δύο φορές αφοπλισμό (Μάιος-Ιούνιος 1943) από τον ΕΛΑΣ, γιατί ο τελευταίος δεν θεωρούσε σωστό για τον αγώνα την ύπαρξη πολλών αντιστασιακών οργανώσεων, αφού στόχευε να καταλάβει την εξουσία με την απελευθέρωση.

Στην επιστολή της η V Ταξιαρχία Αττικοβοιωτίας του ΕΛΑΣ ζητούσε να γίνουν αποδεκτοί οι όροι του μιλώντας εξ΄ ονόματος του ελληνικού λαού "του οποίου αποτελούμεν την ένοπλον δύναμιν" [ασχέτως αν ο ελληνικός λαός είχε άλλη γνώμη]. Η επιστολή έκλεινε με την απειλή: "Εις περίπτωσιν καθ' ήν δεν δεχθήτε τας ανωτέρω προτάσεις ή παρελκύσετε την άμεσον εκτέλεσιν των όρων τούτων θα φέρετε ακεραίαν την ευθύνην απέναντι του Ελληνικού Λαού και της ΠΕΕΑ διά τα επακόλουθα και τας συνέπειάς των".

Ο Ψαρρός δεν έδωσε θετική απάντηση αλλά προσπάθησε ανεπιτυχώς, παρά την αντίθεσή του στους σκοπούς του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, να διαπραγματευθεί την προσχώρηση του 5/42 όχι στον ΕΛΑΣ αλλά στην ΠΕΕΑ. Ο Ψαρρός τις τραγικές εκείνες ώρες, έγραψε: "[… Κατόπιν όλων τούτων, διά την διατήρησιν της τιμής των όπλων και το ακηλίδωτον του παρελθόντος της Οργανώσεως και του Συντάγματος, είναι αποφασισμένον μετά λύπης του δια το χυνόμενον αδελφικόν αίμα το Σύνταγμα να αγωνισθή δι’ όλων των μέσων κατά της ούτω εξυφανθείσης υπό του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ εναντίον του επιθέσεως".

Την επίθεση ανέλαβε για άλλη μία φορά, ο πρωτοκαπετάνιος του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης. Με δύναμη περίπου 1.400 ανταρτών, αποφάσισε ότι θα συνέτριβε τους 500 περίπου άνδρες του Ψαρρού. Κάτι που συνέβη. Κατά την σύλληψη του αρχηγού του 5/42, ο Ταγματάρχης Ζούλας άρχιζε να προσβάλει τον Ψαρρό, ενώ πάνω στα νεύρα του εκτέλεσε τον ηρωικό αξιωματικό. Επρόκειτο βεβαίως για έγκλημα πολέμου, καθώς ο Ζούλας εκτέλεσε χωρίς λόγο και αιτία έναν αιχμάλωτό του. Η Αριστερά προσπάθησε να δικαιολογήσει τη δολοφονία και να αντιστρέψει την αλήθεια, λέγοντας αργότερα ότι ο Ψαρρός σκοτώθηκε κατά την επίθεση του ΕΛΑΣ, σε μάχη.

Μάλιστα, ο Βελουχιώτης, σε σχετική έκθεσή του, δικαιολόγησε την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά "των καθαρμάτων του 5/42", λέγοντας ότι την έκανε επειδή ο "εθνοπροδότης" Ψαρρός έδειχνε “τάσιν παρελκύσεως της εκκρεμότητας ίνα ενισχυθή διά κινήσεως αναλόγων γερμανικών δυνάμεων” και καταλήγει: "Παραδέχομαι ότι επέδρασα εξαιρετικά και ερυμούλκησα την Ταξιαρχίαν προς γραμμήν τοιαύτης ταχείας και ανηλεούς εξοντώσεως. Πιστεύω, όμως, ότι ενήργησα απολύτως προς το συμφέρον του αγώνος και αναλαμβάνω ακεραίαν την ευθύνην".

Το συμφέρον του αγώνος δεν ήταν η καταπολέμηση του κατακτητή αλλά η μονοπώληση του αγώνα που θα οδηγούσε στην κατάληψη της πολιτικής εξουσίας. Στο πτώμα του ηρωικού Συνταγματάρχη Ψαρρού τοποθετήθηκε χαρτόνι που έγραφε "προδότης της πατρίδας"...

Ο Ζούλας, φυσικός αυτουργός της ντροπιαστικής και ανέντιμης εκτέλεσης δεν τιμωρήθηκε ποτέ. Ο υπεύθυνος Τύπου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ και ιστορικός της οργάνωσης, Σόλωνας Γρηγοριάδης, υποστήριξε πως πάντοτε στο ΚΚΕ υπήρχε ανοχή των "αριστερών παρεκκλίσεων", δηλαδή των αριστερών εξτρεμιστών, αντίθετα με τις "δεξιές παρεκκλίσεις", αναφερόμενος στον φυσικό αυτουργό της δολοφονίας Ψαρρού και στην ατιμωρησία του από την οργάνωση και το κόμμα μετά την εγκληματική αυτή ενέργεια.

Η δολοφονία του Συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού αποτέλεσε την καλύτερη απόδειξη των πραγματικών διαθέσεων και προθέσεων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Πηγές:

Σόλωνας Γρηγοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Α΄, εκδόσεις Polaris.

Γρηγόρης Φαράκος, Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, το αντάρτικο-στρατός για “τώρα” και για “μετά”, τόμος A΄, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα (γ΄ εκδ.), Αθήνα 2000.

Γρηγόρης Φαράκος, Άρης Βελουχιώτης, το χαμένο αρχείο. Άγνωστα κείμενα, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2018.

Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, Κατοχικός Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα 1943-1944, εκδόσεις Πελασγός, (Β΄ έκδοση), Αθήνα 2020.

Ο αφορισμός των πρωτεργατών της Επανάστασης από τον Γρηγόριο Ε΄. Πότε συνέβη και τι μεσολάβησε.

2023-04-10T04:30:00.000-07:00

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄.

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

* το κείμενο αποτελεί απόσπασμα από το βιβλίο "Διωγμοί Ελλήνων. Τουρκικές σφαγές 19ος και 20ος αιώνας", εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2023.

Πῶς ὅμως ἀφόρισε τούς πρωτεργάτες τῆς Επανάστασης ὁ Πατριάρχης Γρηγόριος; Τί ἀκριβῶς συνέβη καί πότε; Ὁ Σουλτάνος ἐνημερώνεται γιά τήν ἔκρηξη τοῦ ξεσηκωμοῦ ἀπό τούς Ρώσους, τήν 1η Μαρτίου 1821. Τήν ἐπομένη, 2 Μαρτίου, καλεῖ τόν Πατριάρχη γιά νά τόν ἐνημερώσει καί ἡ συζήτησή τους διαρκεῖ πέντε ὧρες. Στίς 11 Μαρτίου βλέποντας πώς ὁ Γρηγόριος δέν εἶχε προβεῖ σέ καμία ἀντίδραση τόν ἀναγκάζει νά ἐκδώσει τό πρῶτο ἀφοριστικό κείμενο, ἀφοῦ προηγουμένως ὁ Πατριάρχης διαβάζει τό σουλτανικό διάταγμα «μπουγιουρντί» μέσα στόν πατριαρχικό ναό. Η σύνταξη τοῦ πρώτου ἀφορισμοῦ ὅμως ἐντέχνως γίνεται χειρόγραφα καί ἀπευθύνεται μόνον σέ συγκεκριμένο τόπο. Ἀπευθύνεται πρός τόν «Ἕξαρχο τῶν Πλαγηνῶν», ἑπομένως ὁ ἀφορισμός αὐτός εἶχε τοπικό χαρακτήρα, ὥστε νά μή γίνει ἄμεσα γνωστός στούς Ἕλληνες χριστιανούς παρά μόνον στήν περιοχή τῆς Μολδοβλαχίας, ὅπου εἶχε ξεκινήσει ἡ Ἐπανάσταση καί ἐκεῖ μόνον ὅταν θά ἔφτανε.

Ὅταν ὁ Σουλτάνος ἐνημερώθηκε γιά τήν ἔκδοση τοῦ ἀφορισμοῦ καί διάβασε τό κείμενο ἀντελήφθη τί εἶχε συμβεῖ. Ἔτσι, ἀποφάσισε νά ζητήσει ἀποφασιστικά ἀπό τόν Πατριάρχη Γρηγόριο τή σύνταξη ἑνός δεύτερου ἀφορισμοῦ, πού θά ἀπευθυνόταν σέ ὅλους τούς Ὀρθόδοξους Ἕλληνες τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας καί θά γινόταν ἄμεσα γνωστός χωρίς χρονοτριβές. Γιά τόν λόγο αὐτό, τό κείμενο τοῦ δεύτερου ἀφορισμοῦ θά τυπώνονταν σέ μονόφυλλο ἀπό τά τυπογραφεῖα τοῦ Σουλτάνου καί μέσω τῶν τατάρων, δηλαδή τῶν ἔφιππων ταχυδρόμων τοῦ Σουλτάνου, θά γινόταν γνωστό σέ ὅλη τήν ἔκταση τῆς αὐτοκρατορίας. Σύμφωνα μέ τήν ἐνδελεχῆ καί σημαντική ἔρευνα τοῦ Γιώργου Κεκαυμένου, ὁ δεύτερος ἀφορισμός ὑπολογίζεται ὅτι συντάχθηκε καί διαβάστηκε ἐνώπιον τῶν πιστῶν στόν Πατριαρχικό ναό τήν 20η Μαρτίου 1821, δηλαδή τή Δ΄ Κυριακή τῶν Νηστειῶν.[1]

Χαρακτηριστική ἀπόδειξη τῆς ἀνδρείας τοῦ Γρηγορίου καί ὄχι τῆς προδοσίας ὑπῆρξε καί ἡ στάση του ὅταν τοῦ ζητήθηκε ἀπό τόν ἀπεσταλμένο τοῦ «ἀφορισμένου» Ὑψηλάντη, Ἰωάννη Παπαρρηγόπουλο, ἀλλά καί ἀπό τόν Ρῶσο πρέσβη Στρογανώφ, νά φυγαδευθεῖ γιά νά σωθεῖ. Ἀρνήθηκε λέγοντας: «[…] Ἡ ἀναχώρησίς μου, ἐνῶ θά ἐμπόδιζε νά ἐπιτευχθοῦν ἀγαθά μεγάλα γιά τό ἔθνος μου, θά ἐπέφερε μεγάλες συμφορές. Προτιμῶ νά μείνω. Κι᾽ ἄν εἶναι ἀπόφασις τῆς θείας βουλῆς, ἄς γίνω θυσία ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος».[2]

Στό σημεῖο αὐτό πρέπει νά ἀναφερθεῖ κάτι πού δέν εἶναι τόσο γνωστό στό εὐρύ κοινό. Τή Μεγάλη Δευτέρα τοῦ 1821, περίπου μία βδομάδα πρίν τό μαρτυρικό τέλος τοῦ Πατριάρχη τῶν Ἑλλήνων, ὁ ἴδιος, μαζί μέ ἄλλους Μητροπολίτες, τέλεσε μυστική Θεία Λειτουργία καί ἦρε πίσω τόν ἀφορισμό:

«Καί μετά σύντομον ἀκολουθίαν, λαβῶν ὁ Πατριάρχης τόν ἀφορισμόν ἔθηκεν αὐτόν ἐπί ἑνός τρίποδος παρά τήν Ἁγίαν Τράπεζαν καί ἀπήγγειλε τήν ἑξῆς προσευχήν, ἀκροωμένων τῶν Συνοδικῶν: “Θεέ Παντοκράτωρ, Σύ ὁ ἀποστείλας τόν Μονογενῆ σου υἱόν τόν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν εἰς τόν κόσμον, ἴνα λάβη σάρκαν, διά Πνεύματος Ἁγίου παρά τῆς ἀειπαρθένου Μαρίας καί ν᾽ ἀποθάνη ἐπί τοῦ Σταυροῦ ὑπέρ ἡμῶν, συγχώρησον πρῶτον ἡμῖν τοῖς ἡμαρτηκόσι σοῖ διά τῆς παραβάσεως τῆς ἐντολῆς τοῦ Μονογενοῦς Σου υἱοῦ, τοῦ ἐντειλαμένου ἡμῖν «Εὔχεσθε καί μή καταράσθε». Εἴτα καθ᾽ ἇ δέδωκας ἡμῖν ἐντολήν τοῦ δεσμεῖν καί λύειν, καταλύομεν τόν ἀφορισμόν τοῦτον, ὅν ἀκουσίως ἀπηυθύναμεν κατά τοῦ Χριστεπωνύμου ποιμνίου Σου. Ναί Κύριε Βασιλεῦ, ἐπάκουσον ἡμῶν καί ἐνίσχυσον καί σῶσον αὐτό τῷ βραχίονί Σου τῷ ὑψηλῷ ὅτι δεδοξασμένος ὑπάρχεις σύν τῷ Μονογενεῖ Σου Υἱῷ καί τῷ Παναγίῳ σου Πνεύματι, νῦν καί ἀεί καί εἰς τούς αἰώνας τῶν αἰώνων Ἀμήν”».[3]

[1] Γιῶργος Κεκαυμένος, Ὁ Γρηγόριος Ε΄ καί ἡ Ἐπανάσταση τοῦ 1821, Ἐναλλακτικές ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2019, σ.σ. 41-64.

[2] Σπυρίδων Μελᾶς, Ματωμένα ράσα, ἐκδόσεις Μπίρης, σ.σ. 166-168.

[3] Γκουστάβος Φρειδερῖκος Χέρτσμπεργκ, Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, τόμος Α΄, [χ.ὄ.], Ἀθήνα 1916, σελ. 101.

"Μικρές Ιστορίες από τη μεγάλη Ελληνική Ιστορία", 1ο επεισόδιο: "Μεσολόγγι-Πολιορκία, έξοδος"

2023-04-07T05:06:00.003-07:00

Το πρώτο βίντεο της σειράς "Μικρές ιστορίες από τη μεγάλη Ελληνική Ιστορία" του Ανοικτού Ιδρύματος Εκπαίδευσης είναι διαθέσιμο.

Το πρώτο επεισόδιο ασχολείται με το Μεσολόγγι και την πολιορκία της ιερής πόλης τον Απρίλιο του 1826

Κείμενο-αφήγηση: Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος

Το βίντεο διαθέσιμο στο κανάλι του Ανοικτού Ιδρύματος Εκπαίδευσης στο youtube:

"Διωγμοί Ελλήνων" την Κυριακή 2 Απριλίου με τη Δημοκρατία

2023-03-28T03:35:00.000-07:00

«Ο ευγενικός χαρακτήρας του Τούρκου χωρικού μού είναι γνωστός, αλλά διαφωνώ με πολλές από τις επιταγές της θρησκείας του και δεν τον θαυμάζω καθόλου όταν κόβει λαιμούς ή βιάζει χριστιανές γυναίκες. Οι σφαγές που έχω αριθμήσει μέχρι τώρα λεκιάζουν με ανεξίτηλο στίγμα το όνομα της Τουρκίας. Έγιναν εφικτές μέσα από τη διδασκαλία του Κορανίου και το παράδειγμα του Μωάμεθ, το παράδειγμα της λαγνείας και του πόθου για λεηλασία. Κι όμως, μοιάζουν ασήμαντες αν συγκριθούν με το ατέλειωτο μακελειό των πρόσφατων χρόνων, μακελειό που διαπράχθηκε κάτω από την αιγίδα των Αβδούλ Χαμίτ, Ταλαάτ & Σία και του Μουσταφά Κεμάλ».

Τζόρτζ Χόρτον, Γενικός Πρόξενος των Η.Π.Α στη Σμύρνη, στα χρόνια της καταστροφής.

Την Κυριακή 2 Απριλίου με τη Δημοκρατία θα κυκλοφορήσει το νέο βιβλίο μου "Διωγμοί Ελλήνων. Τουρκικές σφαγές 19ος και 20ος αιώνας", από τις εκδόσεις Πελασγός.

Πρόκειται για μια ευσύνοπτη και εκλαϊκευμένη μονογραφία που αναφέρεται στις σφαγές και τις θηριωδίες που υπέστη ο Ελληνισμός από την τουρκοκρατία μέχρι και την εισβολή στην Κύπρο.

Όπως γράφω και στην εισαγωγή του βιβλίου σκοπός της μελέτης "δεν είναι να φανατίσει αλλά να ενημερώσει, με συνοπτικό τρόπο, το ευρύ κοινό, για τα όσα πέρασε ο Ελληνισμός από τους γείτονες από τα 368 χρόνια της τουρκικής σκλαβιάς μέχρι την εισβολή στη μαρτυρική Κύπρο το 1974. Ο αναγνώστης διαβάζοντας την εκλαϊκευμένη αυτή μονογραφία θα αντιληφθεί ότι το μοτίβο των τουρκικών βιαιοτήτων ήταν πολλές φορές πανομοιότυπο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η συντονισμένη προσπάθεια εξολόθρευσης των Ελλήνων της Ιωνίας και του Πόντου, με τις συνεχείς εκτοπίσεις ανθρώπων, των βασανιστηρίων στα Τάγματα Εργασίας (Αμελέ Ταμπουρού), των βιασμών αμάχων που οδήγησαν στη γενοκτονία του ελληνικού πληθυσμού. Τα ίδια συνέβησαν στην Κύπρο το 1974, με ελάχιστες ίσως διαφορές, αλλά και στα Σεπτεμβριανά του 1955 στην Κωνσταντινούπολη. Σφαγές και διωγμούς υπέστη βεβαίως ο Ελληνισμός και στα χρόνια από την Άλωση μέχρι και την Εθνεγερσία του 1821. [...]".

Συνέντευξη του ιστορικού Ιωάννη Αθανασόπουλου για τον Ναπολέοντα Ζέρβα

2023-02-27T03:03:00.004-08:00

Την 25η Φεβρουαρίου 2023 πραγματοποιήθηκε συνέντευξη του ιστορικού Ιωάννη Αθανασόπουλου στον δημοσιογράφο Ανδρέα Σταματόπουλο και στην εκπομπή του "Αποκαλυπτικά και Επίκαιρα" στον τηλεοπτικό σταθμό Βεργίνα.

Δείτε τη συνέντευξη:

1913: τα Γιάννενα ελεύθερα

2023-02-21T02:07:00.001-08:00

Η πύλη του Ιτς Καλέ, στην ακρόπολη του κάστρου των Ιωαννίνων, την ημέρα της απελευθέρωσης το 1913.

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Τα θρυλικά Γιάννενα. Η πρωτεύουσα της Ηπείρου απελευθερώθηκε τον Φεβρουάριο του 1913 από τα στρατεύματα του Αρχιστράτηγου Κωνσταντίνου. Ο ένδοξος Ελληνικός Στρατός μεγάλωνε ξανά την Ελλάδα και γλίτωνε την Ήπειρο και τη Μακεδονία από την τουρκική σκλαβιά αιώνων.

Το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης υπεγράφη μεταξύ του Ιωάννη Μεταξά, του Ξενοφώντα Στρατηγού και του διοικητή των φρουρίων της πόλεως Βεχήπ Μπέη, την 21η Φεβρουαρίου 1913. Δύο μέρες μετά ο Κωνσταντίνος μπαίνει θριαμβευτικά στην πόλη. Ο ελληνικός πληθυσμός της πόλης είναι σφόδρα ενθουσιασμένος που επιτέλους τα Γιάννενα μετά από μακραίωνη τουρκική σκλαβιά είναι ελεύθερα. "Τα πήραμε τα Γιάννενα, μάτια πολλά το λένε...". Την ώρα που παρελαύνει ο Αρχιστράτηγος κάποιος Αλβανός κάτοικος της πόλης με εκρηκτικά πάνω του προσπαθεί να αμαυρώσει τη γιορτινή μέρα και να δολοφονήσει τον Κωνσταντίνο. Πριν προλάβει να κάνει το μοιραίο αφοπλίζεται χωρίς να καταλάβει ο πολύς κόσμος τι συνέβαινε. Η πομπή φτάνει στη Μητρόπολη της πόλης, όπου πλήθος κόσμου με τον Μητροπολίτη με δάκρυα στα μάτια ζουν τις στιγμές. Τα Γιάννενα ελεύθερα!

Τα θρυλικά Γιάννενα με το μουντό καιρό τους, την θολή λίμνη τους, την υγρασία και το αγέρωχο κάστρο του Ιτς Καλέ πλέον ανάσαιναν καθαρά και άνετα. Στο σπάνιο πόνημα του Δημητρίου Πλέσσα για τον Στρατηλάτη Κωνσταντίνο (έκδοση του 1940) διαβάζουμε:

"Τα Γιάννενα Ελληνικά! Τα Γιάννενα η πόλις του θρύλλου, του αίματος, του πνεύματος. Η πόλις του Αλή Πασσά και της Κυρά Φροσύνης, η πόλις που εγέννησε και εδίδαξε τους περισσοτέρους μεγάλους εθνικούς ευεργέτας και διδασκάλους, η πόλις που υπήρξε το μεγαλύτερο φωτοβόλο πνευματικό κέντρο που έσωσε, διετήρησε και διέδωσε την Ελληνική φωτιά και τον Ελληνικόν πολιτισμόν σε όλον τον Ελληνικό γένος προετοιμάζοντας την Επανάστασιν. Η πρωτεύουσα και το Άγιον βήμα της Ηπείρου. Η Ήπειρος το αγαπητότερον ιερόν μέσα εις την καρδιάν της Ελλάδος. Νέα αυγή εκείνη εκεί, αυγή Ιστορική! Η πόλις, η οποία από πέντε αιώνων εσπάρασεν υπό την ξένην πτέρναν, εκοιμήθη δούλη και εξύπνησε ελληνική και Χριστιανική".

Βασίλης Σαχίνης: η δολοφονία και η εξουδετέρωση του ηγετικού στελέχους του ΜΑΒΗ

2023-02-16T08:49:00.002-08:00

Βασίλης Σαχίνης (πηγή φωτογραφίας: Ηπειρωτικά Χρονικά, 1938. wikipedia)

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Με αφορμή τις διώξεις και τις καταστροφές των περιουσιών των Ελλήνων της Βορείου Ηπείρου, στις οποίες κατά καιρούς προβαίνουν οι γείτονες Αλβανοί αλλά και την ελλιπή στήριξη του ελληνικού κράτους στην ελληνική μειονότητα, θα ήταν ηθικά σωστό να θυμηθούμε συνοπτικά την εξέλιξη του Βορειοηπειρωτικού ζητήματος στα χρόνια της κατοχής και ειδικότερα στο 1943.

Ο μόνος ουσιαστικά που τότε νοιάστηκε αποφασιστικά και συντονισμένα από την Ελλάδα για το μέλλον και την απελευθέρωση των εδαφών της Βορ. Ηπείρου ήταν ο στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας. Ο αρχηγός του ΕΔΕΣ, με το που βγήκε στο βουνό είχε στείλει σημαντική οικονομική βοήθεια με Βορειοηπειρώτες αξιωματικούς με στόχο να οργανώσει αντάρτικες δυνάμεις στα εδάφη της Β. Ηπείρου. Για πολλούς και διαφόρους λόγους αυτό δεν κατέστη δυνατό.

Παρόλα αυτά ο Ζέρβας οργάνωσε τμήματά του κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα με στόχο την κατάλληλη χρονική στιγμή να εισέλθουν στη Βόρειο Ήπειρο αλλά και να υποδέχονται Έλληνες ομογενείς που κυνηγημένοι από τους Αλβανούς αντάρτες και να εντάσσονται στις ομάδες του ΕΔΕΣ.

Από τον Ιούλιο του 1942 είχε ιδρυθεί στα Τίρανα από επιφανείς Έλληνες της Βορ. Ηπείρου το Μέτωπο Απελευθερώσεως Βορείου Ηπείρου, γνωστό ως Μ.Α.Β.Η. Βεβαίως στόχος της οργάνωσης ήταν η απελευθέρωση της περιοχής και μετέπειτα η ένωση με την μητέρα Ελλάδα. Σημαντικό στέλεχος της οργάνωσης ήταν ο Βασίλειος Σαχίνης. Αυτός τον Μάρτιο του 1943 είχε ενημερωθεί για την ύπαρξη του ΕΔΕΣ και του στρατηγού Ζέρβα στα βουνά της Ελεύθερης Ορεινής Ελλάδας. Ήταν ενήμερος και για την ύπαρξη του ΕΑΜ αλλά δεν ήταν σίγουρος για τους σκοπούς του ειδικά στο θέμα της απελευθέρωσης της Βορείου Ηπείρου από την στιγμή που το ΕΑΜ είχε ιδρυθεί και ελεγχόταν από το ΚΚΕ.

Έτσι ο Σαχίνης αποφασίζει να στείλει στα βουνά της Ηπείρου τον γιατρό Γιάννη Γκινάλη, ώστε να έρθει σε επαφή με τον Ζέρβα και να ξεκινήσει συνεργασία μεταξύ των δύο οργανώσεων. Ο Γκινάλης περνά στα ελληνικά εδάφη αλλά συλλαμβάνεται στο Πωγώνι από τον ΕΛΑΣ. Κρατείται επί τρεις μήνες φυλακισμένος, του κατάσχονται τα έγγραφα που προορίζονταν για τον Ζέρβα και μετά προωθείται πάλι στην Αλβανία ενώ του απαγορεύεται να ξαναέλθει στην Ελλάδα.

Ο Ζέρβας είχε αναθέσει από τις αρχές του Οκτωβρίου του 1943 το θέμα της Βορείου Ηπείρου στον Θεόδωρο Σαράντη. Στόχος του Ζέρβα ήταν να βοηθήσει σημαντικά στην οργάνωση του αντάρτικου αγώνα στη Βόρειο Ήπειρο και να παρουσιασθεί ο αγώνας της ενωμένος με αυτόν ολόκληρης της Ηπείρου σαν ενιαίος και εθνικός, ώστε μετά την απελευθέρωση να ενσωματωθεί στην Ελλάδα.

Ο Σαράντης μάλιστα έγραφε πως ο Ζέρβας όταν μιλούσε για τη Βόρειο Ήπειρο "είχε καταληφθεί από μία ανυπόκριτη έξαρση, ένα ακράτητο πάθος". Άλλωστε η απελευθέρωση της Β. Ηπείρου ήταν για τον αρχηγό του ΕΔΕΣ ένας πρωτεύον στόχος. Η επίθεση όμως του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ στις αρχές Οκτωβρίου του '43 ανέβαλε αυτό το σχέδιο οριστικά. Έτσι η παραμεθόριος περιοχή στην ευρύτερη περιοχή των ελληνοαλβανικών συνόρων πέρασε στον έλεγχο του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ.

Το χειρότερο για τον βορειοηπειρωτικό ελληνισμό ήταν πως το ΕΑΜ όσα έμαθε για τους σκοπούς του ΜΑΒΗ, από τα κατασχεθέντα έγγραφα που έφερνε μαζί του ο Γκινάλης, τα έκανε γνωστά στους Αλβανούς συντρόφους. Η οργάνωση του Ενβέρ Χότζα, το Φρόντι Νατσιονάλ Τσλιριμπάρ, κυνήγησε τους πρωτεργάτες του ΜΑΒΗ και τους εξόντωσε με την στήριξη του ΕΑΜ.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δίνει ο Σαράντης, το αλβανικό αριστερό αντάρτικο του Χότζα είχε εντοπίσει και εκτελέσει 52 Έλληνες στο νομό Αργυροκάστρου και 130 στην υπόλοιπη Βόρεια Ήπειρο. Περιουσίες καταστράφηκαν στην Πρεμετή, στο Μπόροβο, στη Βλαχοψηλότερα, στο Λεσκοβίκι, στο Σάλεσι και σε πολλές άλλες περιοχές. Το καίριο πλήγμα ωστόσο για την Εθνική Αντίσταση στη Βόρειο Ήπειρο δόθηκε με την δολοφονία του Βασιλείου Σαχίνη.

Η δολοφονία του Σαχίνη στο Αργυρόκαστρο αποτελούσε εφαρμογή οργανωμένου σχεδίου. Ο Σαχίνης ήταν ένας ηγετικό μέλος του Μετώπου Απελευθερώσεως Βορείου Ηπείρου και αγωνιστής του Βορειοηπειρωτικού Ελληνισμού. Το 1935 όταν οι Αλβανοί έκλεισαν τα ελληνικά σχολεία στην περιοχή αντέδρασε σημαντικά και φυλακίστηκε από τους Αλβανούς και αργότερα από τους Ιταλούς. Επιπλέον, κατά την διάρκεια του Ελληνοιταλικού πολέμου έδινε πληροφορίες στην Ελλάδα, για τις κινήσεις και τις δυνάμεις των Ιταλών. Ο ίδιος έστειλε το τελευταίο μήνυμα στον Στρατηγό Κατσιμήτρο την παραμονή της 28ης Οκτωβρίου.

Για το τέλος του έχουν ειπωθεί δύο εκδοχές. Η μία κάνει λόγο για καταδίκη του από "Λαϊκό δικαστήριο" του Αλβανικού ΕΑΜ (τσέτα) και εκτέλεσή του από τον "εισαγγελέα". Η άλλη κάνει λόγο για πρόταση των Αλβανών, που γνώριζαν τη δράση του, να ενταχθεί στην οργάνωσή τους. Η άρνηση του θα φέρει την εν ψυχρώ δολοφονία λίγες στιγμές μετά. Η κηδεία του έγινε στις 19 Νοεμβρίου 1943 στη Δερβιτσάνη.

Χαρακτηριστική πάντως είναι η συμπόρευση του ΕΑΜ με το αντίστοιχο αλβανικό "απελευθερωτικό μέτωπο". Στις 23 Νοεμβρίου ιδρύεται το τάγμα "Θανάσης Ζήκος" με κοινή απόφαση του ελληνικού και αλβανικού κομμουνιστικού κόμματος. Την ίδια εποχή ο Άρης Βελουχιώτης ζητούσε, με επιστολή του στους Αλβανούς συντρόφους, ενίσχυση κατά του "προδότη Ζέρβα", ζητώντας χρήματα και βοήθεια ενισχύσεων από Αλβανούς αντάρτες:

Το τμήμα μας της περιοχής Γκραμπάλα – Καλαμά (15ο Σύνταγμα VΙΙΙ Μεραρχίας) αντιμετωπίζει τώρα όλο το βάρος των υπολειμάτων του Ζέρβα. Ημείς δεν μπορούμε να συνεχίσουμε την προσπάθειά μας αν δεν βεβαιωθούμε για τις τελικές προθέσεις και σκοπούς των Γερμανών ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ – ΑΡΤΗΣ. Θέλουμε λοιπόν από σας να μας βοηθήσετε στα εξής:

α) Να έχετε στενή σύνδεση με τα τμήματά μας και να τους διευκολύνετε όσο μπορείτε σε περίπτωση συμπτύξεώς τους λόγω πιέσεως προς τας γραμμάς σας όπως έχουν διαταχθεί.

β) Να τους ενισχύσητε όσο σας είνε δυνατό σε πυρομαχικά και τρόφιμα, χρεώνοντας μας, γιατί επί του παρόντος είνε απολύτως αδύνατο από τεχνικούς λόγους να τους ενισχύσουμε εμείς απ’ εδώ. Με τον ίδιο σύνδεσμο σε παρακαλώ να μου στείλεις μια που δρω τώρα προσωπικά στην Ήπειρο, όσες μπορείς περισσότερες πληροφορίες για το κίνημά σας και τις κινήσεις των Γερμανών στην περιοχή σας.

Η παραπάνω επιστολή (μέρος αυτής) αποδεικνύει κατά τον Νίκολας Χάμμοντ πως το βαλκανικό κομμουνιστικό αντάρτικο το φθινόπωρο του 1943 διοργάνωσε ταυτόχρονα σε Ελλάδα, Γιουγκοσλαβία και Αλβανία επιθέσεις κατά των εσωτερικών αντιπάλων τους και όχι κατά των Γερμανών, βέβαιοι πως οι τελευταίοι ετοιμάζονταν για αποχώρηση. Ίσως αυτό το νόημα έχει η φράση του Βελουχιώτη "Ημείς δεν μπορούμε να συνεχίσουμε την προσπάθειά μας αν δεν βεβαιωθούμε για τις τελικές προθέσεις και σκοπούς των Γερμανών ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ – ΑΡΤΗΣ".

Πηγές:

Θεόδωρος Σαράντης, Το Βορειοηπειρωτικό ζήτημα και ο Ναπολέων Ζέρβας, 1945, Εθνική Ένωσις των Βορείων Ελλήνων.
Κωνσταντίνου Χρ. Κωστούλα, Κατοχικές Ιστορίες του Πωγωνίου, 2013, εκδόσεις 3Ε Ελίκρανον.

Γεώργιος Καραϊσκάκης, ο γιος της "καλογρηάς", συνοπτική βιογραφική αναφορά διά χειρός Μυριδάκη

2023-02-08T05:21:00.000-08:00

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης (πηγή: https://www.benaki.org)

Το παρόν άρθρο αποτελεί μια συνοπτική βιογραφική αναφορά του οπλαρχηγού της Επανάστασης του 1821, όπως τη διασώζει ο Μιχάλης Μυριδάκης στο βιβλίο του "Οι αγώνες της Φυλής - Η Εθνική Αντίσταση 1941 - 1944", τόμος Ά.

Όπως αναφέρει και ο ίδιος αν και η περίοδος της Επαναστάσεως δεν είναι σχετική με αυτή της Εθνικής Αντίστασης, καταγράφει τις μαρτυρίες κατοίκων της Σκουληκαριάς το Νοέμβριο του 1942 και ενώ ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα διεξήγαγε τις πρώτες νικηφόρες μάχες κατά των ιταλικών στρατευμάτων κατοχής, επειδή όσα έγραφαν τότε οι ιστορικοί και οι βιογράφοι του θρυλικού οπλαρχηγού για τη γέννηση, την καταγωγή και τους γονείς του ήταν αντίθετα από αυτά που τόνιζαν οι συντοπίτες του.

Η παρουσία του Μυριδάκη ταμπουρωμένου στα ερείπια του Τούρκικου καρακολιού που βρισκόταν στη κορυφή του διάσελου του Άη Λια, έδωσε την ευκαιρία σε έναν ντόπιο αντάρτη του να του κάνει γνωστό πως το σημείο εκείνο ξεκίνησε και ο Καραϊσκάκης. Γράφει ο Μυριδάκης:

Απ' εδώ που ευρίσκεσαι σήμερον, καπετάνιε, εξεκίνησε και παλιά, σε ηλικία 16 ετών, και ο Καραϊσκάκης, και από παιδί περιφρονημένο και καταφρονημένο ύστερα από ολίγο έγινε ο γνωστός πολέμαρχος, ο μεγάλος ήρωας και ξακουστός στρατηγός που τον ετρόμαξεν η Τουρκιά.
Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης ήταν νόθο παιδί μιας πεντάμορφης κοπέλας της Σκουληκαριάς, της Διαμάντως Δημισκή και ενός αρματωλού, του Νικ. Πλακιά, και αυτού κατοίκου της Σκουληκαριάς, ότι γεννήθηκε μέσα σ'ένα κελλί του Μοναστηριού της Παναγίας της Σκουληκαριάς, που ήταν πλούσιο τα χρόνια εκείνα, ότι στο Μοναστήρι αυτό είχαν κλείσει τη Διαμάντω οι δυό κλέφτες αδελφοί της, Κώστας και Γεώργιος, για ν' αποφεύγη τις ενοχλήσεις που της έκαναν οι Τούρκοι, που είχαν μόνιμα εγκατεστημένα καρακόλια στη Σκουληκαριά, και ότι γι' αυτό το λόγο αυτή ύστερα από απόφαση της μάννας της και των αδελφών της ζούσε στο Μοναστήρι και εφορούσε ράσα, χωρίς να είναι καλογρηά, ότι η Διαμάντω όταν εζούσε στο Μοναστήρι συνεδέθηκε ερωτικά με τον αρματωλό συγχωριανό της Νικ. Πλακιά από τον οποίο και έμεινε παράνομα έγκυος και που ότι η εγκυμοσύνη της είχε μείνει μυστική ακόμα και από τον ηγούμενο του Μοναστηριού Καλλίνικο, συγγενή της Διαμάντως, που ύστερα από 40 ημέρες μετά την γέννηση του παιδιού, ο ηγούμενος του Μοναστηριού με κάθε μυστικότητα και με το όνομα Ζωή έστειλε αυτή και το νεογέννητο στον φίλο του ηγούμενο του Μοναστηριού του Αγίου Γεωργίου στο Μαυρομμάτι Καρδίτσας, που από πριν με επιστολή του τον είχε ειδοποιήσει.
Εκείνος για να την προστατέψη την επήρε, χωρίς ράσα βέβαια, για να εργάζεται στην υπηρεσία του Μοναστηριού και να μεγαλώνη το παιδί της. Όταν επέρασαν 8 χρόνια, σαν άλλη Ιουδαία ξαναγύρισε στην περιοχή του τόπου της γεννήσεώς της. Εγκαταστάθηκε, σαν Ζωή πάλιν, στο χωριό Δούνιτσα του Βάλτου, γειτονικό χωριό της Σκουληκαριάς. Εκεί εδούλευε και είχε μαζί της το παιδί της Γεώργιο, στο αρχοντικό του Δημ. Ίσκου, που σαν τραυματία τον είχε περιποιηθή στο Μοναστήρι τ' Άη Γιώργη της Καρδίτσας.
Επειδή το παιδί εδούλευε σαν παραγυιός στου Ίσκου και είχε πολύ μαύρο δέρμα, τα παιδιά της Δούνιτσας τον εφώναζαν Καρά του Ίσκου. Εδώ πρέπει να σημειωθή ότι λόγω του ότι το μυστικό είχε μαθευτεί οι κλέφτες, τα δυο αδέλφια της Διαμάντως, εσκότωσαν τον σπιούνο Ν. Πλακιά, μέσα στο συνοικισμό Γιαννιώτη όταν αυτός ωδηγούσε τούρκικο ασκέρι εναντίον τους.
Όσο για την πατρότητα του Καραϊσκάκη από τον Ν. Πλακιά πρέπει να πούμε εδώ ότι και σήμερα ακόμα τα μέλη της οικογενείας Πλακιά που υπάρχουν στην Σκουληκαριά έχουν μεγάλη ομοιότητα στην μορφή και τα χαρακτηριστικά του Γ. Καραϊσκάκη. Ύστερα το πατρώνυμο Καρά του Ίσκου έγινε Καραϊσκος και όπως έλεγε ο ίδιος, πολύ αργότερα το Καραϊσκος, άγνωστο για ποιο λόγο, το έκαμε "Καραϊσκάκης".
Στη Δούνιτσα, η πάντα ως Ζωή αναφερόμενη μητέρα του Καραϊσκάκη και μη αποκαλυφθείσα ποτέ, παρέμεινε εργαζόμενη επί 4 χρόνια. Στο μεταξύ στην Σκουληκαριά οι δυο κλέφτες αδελφοί της είχαν σκοτωθή, είχε πεθάνει και η γριά μάννα της και τότε η Διαμάντω Δημισκή, σαν Διαμάντω Δημισκή πλέον, παίρνει την απόφαση να γυρίση με το 12χρονο παιδί της στην Σκουληκαριά. Έρημη και μόνη, καταφρονημένη και περιφρονημένη ζή εκεί μαρτυρικές ημέρες. Για να την προστατέψουν και από λύπη οι πλούσιοι και στενοί συγγενείς της Μπακολαίοι την επήραν για να δουλεύη στο αρχοντικό τους και εκεί ύστερα από λίγο πέθανε. Το 12χρονο παιδί της, μόλις εγκαταστάθηκαν στην Σκουληκαριά σαν νόθο παιδί το περοφρονούσαν και το εκορόϊδευαν όλα τα παιδιά του χωριού και δεν το εδέχοντο ούτε να παίξη μαζί τους. Το μικρό παιδί εκλείνετο μέσα στο σπίτι όπου έμενε και έκλαιγε νύκτα και μέρα. Την εποχή αυτή οι Τούρκοι του καρακολιού του Άη Λια ζητούσαν να βρουν ένα παιδί για να κάνη σ' αυτούς τα θελήματά τους.
Η Διαμάντω Δημισκή, τότε για να ξεφύγη απ΄την περιφρόνηση που έκαναν τα συνομήλικα παιδιά στο γυιό της, απεφάσισε και έδωσε αυτόν σαν παραγυιό στο καρακόλι τ' Άη Λια. Στο καρακόλι ο απροστάτευτος Καραϊσκάκης έμεινε για 4 χρόνια σαν δούλος και έκανε τα θελήματα των Τούρκων. Όταν έγινε 16 χρόνων ένας Τούρκος απ' το καρακόλι τον επήρε για να τον βοηθήση να φορτώση νερό. Στο δρόμο ο Τούρκος αυτός προσπάθησε να τον κακοποιήση.
Ο μικρός και ασήμαντος τότε υπηρέτης με την εξυπνάδα, την ευκινησία και το θάρρος που είχε, χωρίς να χάση καιρό αρπάζει την πιστόλα του Τούρκου και μ' αυτή τον σκοτώνει. Ύστερα απ' αυτή του την πράξη, έφυγε αμέσως στ' Άγραφα που ήσαν τότε τα λημέρια του ξακουστού Κατσαντώνη. Στ' Άγραφα βρήκε τον Κατσαντώνη που μόλις τον είδε του λέει:
"Τι θέλεις ορέ βυζανιάρικο εσύ εδώ;".
"Ήλθα για να πολεμήσω και εγώ μαζί σου": ήταν η απάντηση του μικρού και απροστάτευτου παιδιού.
"Σκότωσες ορέ Τούρκο;".
"Σκότωσα" λέει ο μικρός, και διηγήθηκε στον Κατσαντώνη τι του είχε συμβή.
"Ψόφιος ορέ θα ήτο ο Τούρκος αυτός", απάντησε ο Κατσαντώνης.
Οι κλέφτες που ήσαν εκεί κοντά, εγέλασαν με την ψυχή τους, όπως ύστερα διηγείτο ο ίδιος ο Καραϊσκάκης. Τελικά ο Κατσαντώνης του λέει:
"Ε ορέ, μείνε μαζί μας και αν ήτο ψόφιος ο Τούρκος που σκότωσες, μαζί μας θα μάθεις να σκοτώνης και ζωντανούς".

Από τον καιρό αυτό αρχίζει η δράση του Καραϊσκάκη. Γι' αυτό καπετάνιε σου είπαμε ότι απ' εδώ άρχισε τη δράση του ο Καραϊσκάκης.

Γεώργιος Καστριώτης «Σκεντέρμπεης», ο Έλληνας ηγεμόνας της Ηπείρου

2023-02-07T02:47:00.000-08:00

Ο Γεώργιος Καστριώτης (πηγή φωτογραφίας Από Kosta Mandrović - Kosta Mandrović (1885) Ilustrovana istorija srpskog naroda od najstarijih vremena do proglašenja nove kraljevine: Sa 120 slika i jednom kartom Balkanskog poluostrova, Βιέννη: Kosta Mandrović, p. 292, Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index?curid=15187800)

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Υπήρξε γιος του ηγεμόνα της Ημαθίας και της Καστοριάς, Κωνσταντίνου Καστριώτη και της σερβίδας πριγκίπισσας Βοϊσάβα. Επομένως ήταν ελληνικής καταγωγής και σερβικού γένους. Άλλωστε ο βιογράφος του Μαρίνι Μπαρλέτι στη βιογραφία του τον αναφέρει ως ηγεμόνα των Ηπειρωτών και όχι των Αλβανών. Γεννήθηκε το 1404 και ήταν ο μικρότερος από τα 8 αδέρφια του.

Ο σουλτάνος Μουράτ ο Β’, στα χρόνια της ηγεμονίας του 1421-1451, υποχρέωσε τον Κωνσταντίνο Καστριώτη να παραδώσει τους τέσσερις γιους του, ώστε να εκπαιδευθούν στην σουλτανική αυλή και να εξισλαμιστούν. Η πολιτική αυτή των εκάστοτε σουλτάνων ήταν συνηθισμένη έναντι των παιδιών των υποτελών ηγεμόνων. Η άρνηση παραχώρησης των παιδιών σήμαινε αυτομάτως αιτία πολέμου.

Ο Μουράτ ξεχώρισε στους επίλεκτους της αυλής τον νεαρό Γεώργιο και εξαιτίας της γενναιότητας του τον ονόμασε «Ισκεντέρ μπέη» ή «Σκεντέρμπεης», όπως έμεινε γνωστός στην Ιστορία. Στα ελληνικά το όνομα σήμαινε «Μέγας Αλέξανδρος», παραλληλισμός που δείχνει την γενναιότητα και τις πολεμικές ικανότητες του Γεωργίου.

Το παιδομάζωμα του σουλτάνου και η ισλαμική παιδεία που έλαβε στην αυλή του, δεν ήταν αρκετά για να κάνουν τον Καστριώτη να ξεχάσει την Ελληνική και χριστιανική καταγωγή του. Έτσι λιποτακτεί από τον τουρκικό στρατό εκμεταλλευόμενος την ήττα των Τούρκων στη Νίσσα το 1443 από τον Ουνιάδη και τον Βλαδισλάβο. Μάλιστα ο ίδιος προκάλεσε αν και πολεμώντας στον τουρκικό στρατό αυτή την ήττα για να κηρύξει επανάσταση κατά του Τούρκου δυνάστη. Συνέλαβε τον γραμματέα του Μουράτ και με την απειλή του θανάτου τον ανάγκασε να συντάξει βασιλικό φιρμάνι που του απένειμε τη διοίκηση του φρουρίου της Κρόγιας. Εκεί εδραιώνει την ηγεμονία του. Ως έμβλημά του επιλέγει την πορφυρή πολεμική σημαία των Βυζαντινών, με τον δικέφαλο αετό. Ο ίδιος φορούσε πάντα αρχαίο ελληνικό μακεδονικό κράνος με διπλό κέρας.

Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος στο σπάνιο βιβλίο του «Ιστορία του Ελληνικού έθνους 777 π.Χ. – 1835 μ.Χ.» αναφερόμενος στον Καστριώτη γράφει:

«Ο μόνος άνθρωπος όστις ειμπόρεσε ν’ αντισταθή εις την ακατανίκητον δύναμιν των Τούρκων, τους οποίους τότε ούτε οι ισχυρότατοι των ηγεμόνων της Ευρώπης ηδυνήθησαν να νικήσωσιν, είναι ο Έλλην Γεώργιος Καστριώτης, ο επονομαζόμενος Σκενδέρβεϋς.

Ο ήρως ούτος ήτο υιός του Ιωάννου Καστριώτου, ηγεμόνος της Αλβανίας. Ονομάζεται δέ Αλβανία η προς βορράν της Ηπείρου χώρα, η οποία το πάλαι εκαλείτο Ιλλυρία. Οι κάτοικοι αυτής Αλβανοί είναι απόγονοι των αρχαίων Ιλλυρίων, οίτινες ήσαν έθνος συγγενές των παναρχαίων Ελλήνων.

Η γλώσσα την οποίαν λαλούσιν είναι μίγμα της παναρχαίας Ελληνικής μετά πολλών μεταγενεστέρων Ελληνικών λέξεων, έτι δέ και Ιταλικών και Τουρκικών. Διά τούτο, όσοι εξ αυτών δεν ηναγκάσθησαν βραδύτερον υπό των Τούρκων να δεχθώσι τον Ισλαμισμόν, εθεώρησαν πάντοτε εαυτούς ως ομογενείς των Ελλήνων. Πολλοί δέ, προ καιρού μεταναστεύσαντες εις την κυρίως Ελλάδα, ήρχισαν εντελώς να συγχωνεύονται μετά των άλλων Ελλήνων.

Ο Ιωάννης Καστριώτης, όστις ήτο, ως προείπομεν, ηγεμών της Αλβανίας επί των τελευταίων Παλαιολόγων, εφονεύθη υπό του Σουλτάνου Μουράτ και την αυτήν τύχην έλαβον οι τρείς υιοί του. Μόνον δέ του τετάρτου, του Γεωργίου, εφείσθη ο Σουλτάνος, αναθρέψας αυτόν εις την Μωαμεθανικήν θρησκείαν και δούς αυτώ, εις ηλικίαν 19 ετών, αξιόλογον στρατιωτικόν αξίωμα και το επώνυμον του Ισκενδέρ Βέγ, σημαίνον Αλέξανδρον ηγεμόνα.

Αλλά τω 1443, ο νέος ούτος, όστις δεν ελησμόνει ούτε την καταγωγήν του, ούτε την πάτριον πίστιν, έφυγεν από το Τουρκικόν στρατόπεδον, ανέλαβε την Χριστιανικήν θρησκείαν, έγινε κύριος της Κροϊας, ήτις ήτο πρωτεύουσα της πατρικής αυτού ηγεμονίας, και επιχείρησε μακρόν και ένδοξον υπέρ πατρίδος και πίστεως αγώνα, πολυθρύλλητος γενόμενος διά τα κατορθώματα αυτού εις την Ευρώπην, εις την Ελλάδα και εις τους Τούρκους αυτούς, υπό το όνομα του Σκενδέρβεϋ, το οποίον είναι παραφθορά του Ισκενδέρ Βέγ.

Από του 1443 έως του 1448, ο Σκενδέρβεϋς έπραξε πολλά και τεράστια κατά των Τούρκων. Τω 1447 μάλιστα κατετρόπωσε μέγαν Οσμανικόν στρατόν, ώστε τω 1449 απεφάσισεν ο Σουλτάνος να εκστρατεύση ο ίδιος κατ’ αυτού με στρατόν φοβερόν. Ο Σκενδέρβεϋς, ασφαλίσας την Κροϊαν, δεν έπαυσε παρενοχλών τους Τούρκους, οίτινες επολιόρκησαν κατ’ αρχάς μίαν άλλην πόλιν, το Σβιατογράδον, και εκυρίευσαν το φρούριον τούτο.

Παθόντες όμως πολλήν φθοράν, δεν ειμπόρεσαν να εξακολουθήσωσι την εκστρατείαν αυτών, αλλ’ ηναγκάσθησαν να επανέλθωσιν εις Αδριανούπολιν. Τω 1450, ο Μουράτ επανήλθε πάλιν κατά της Κροίας, μετά στρατού έτι πολυαριθμοτέρου και πολιορκητικών μηχανών ογκωδεστάτων.

Ο Σκενδέρβεϋς δεν εκλείσθη ούτε τότε εντός του φρουρίου του, αλλά έξωθεν επετίθετο κατά των πολιορκητών και επροξένησεν εις αυτούς πάλιν τόσην ζημίαν, ώστε ο Μουράτ προέτεινε να τον αναγνωρίση ηγεμόνα της χώρας εκείνης, επί πληρωμή μικροτάτου φόρου. Αλλ΄ο Σκενδέρβεϋς απέκρουσε την πρότασιν, ο δέ Μουράτ ηναγκάσθη να λύση την πολιορκίαν και να επανέλθη άπρακτος εις Αδριανούπολιν».

Ο Μουράτ απεβίωσε το 1450 και τον διαδέχθηκε ο γιος του Μωάμεθ ο Β’. Μέσα στις πολλές κατακτήσεις του συμπεριλαμβάνεται και αυτή της Βασιλεύουσας το 1453. Εξαιτίας της Άλωσης της Πόλης οι Τούρκοι τον ονόμασαν «Πορθητή». Παρ όλες τις επιτυχίες του Μωάμεθ, οι Οθωμανοί δεν κατάφεραν ποτέ να υποτάξουν τον Σκεντέρμπεη. Συνεχίζει ο Παπαρρηγόπουλος:

«Μόνος ο Σκενδέρβεϋς πάλιν δεν ενικήθη υπ΄αυτού (σσ. εννοεί τον Μωάμεθ Β΄). Εν έτει 1454 ο Μωάμεθ προέτεινεν εις αυτόν ειρήνην, επί μετρίω φόρω. Αλλ΄ο ατρόμητος ανήρ απέκρουσε την πρότασιν, και οχυρώσας έτι μάλλον την Κροίαν, κατετρόπωσε δίς τον επιχειρήσαντα την πολιορκίαν αυτής Τουρκικόν στρατόν. Εις τα ακόλουθα έτη, ο Σουλτάνος δεν ειμπόρεσε, δι΄άλλους πολέμους, να εκστρατεύση κατά του αντιπάλου εκείνου. Έπραξε δέ τούτο τω 1465, εισβαλών εις την Ήπειρον μετά 200.000 ανδρών και αποκλείσας την Κροίαν, την οποίαν όμως δεν ηδυνήθη να κυριεύση, εν όσω έζη ο Σκενδέρβεϋς. Αλλά μετά τον θάνατον αυτού, συμβάντα τη 14 Ιανουαρίου 1467, υπετάχθη η χώρα εκείνη εις τους Τούρκους».

Αυτός ήταν ο ελληνικής καταγωγής ηγεμόνας της Ηπείρου, Γεώργιος Καστριώτης. Ικανός στρατιωτικός, ατρόμητος μπροστά την αυτοκρατορία των Οθωμανών και πάντοτε νικητής. Ακόμη και όταν στα εφηβικά του χρόνια, στάλθηκε με το ζόρι στην σουλτανική αυλή, ουδέποτε ξέχασε την καταγωγή και την πίστη του.

"Η συμβολή του ΕΔΕΣ ήταν από τις πλέον σημαντικές στην αντιστασιακή Ευρώπη"

2022-01-26T02:01:00.002-08:00

Συνέντευξη στην εφημερίδα "Ελεύθερη Ώρα" στο φύλλο της 22ας Μαρτίου 2016 με αφορμή το τότε βιβλίο μου "Ναπολέων Ζέρβας και το έπος της Εθνικής Αντιστάσεως του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ". Το βιβλίο πραγματεύεται τη γενικότερη ιστορία της οργάνωσης και θα κυκλοφορήσει τους επόμενους μήνες σε νέα συμπληρωμένη και οριστική έκδοση.

Πως είδαν οι Βρετανοί τον Βελουχιώτη και τον Ζέρβα (Β’ μέρος: Ναπολέων Ζέρβας)

2022-01-17T04:14:00.000-08:00

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικού

Είναι ξεκάθαρη εδώ και πολλά χρόνια η σχέση του Ναπολέοντα Ζέρβα με την Βρετανική πλευρά. Άλλωστε, σαν φανατικός αγγλόφιλος φυλακίστηκε από τον Κωνσταντίνο Μανιαδάκη λίγες μέρες πριν την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα. Στους Βρετανούς απευθύνθηκε ήδη από τον Φεβρουάριο του 1941, για τη δημιουργία αντάρτικου στρατού. Υπομνήματα προς τον Άγγλο Ναύαρχο Τέρλ, συναντήσεις με τον Άντονυ Ήντεν, καθορίζουν όλο το σκηνικό των ταραγμένων εκείνων ημερών. Υπήρξε πληροφοριοδότης των συμμάχων, σχετικά με την ύπαρξη γερμανόφιλων στην πολιτική και στρατιωτική ζωή της Ελλάδας. "Πάσχω από ανίατην αγάπη για την Αγγλία" έγραψε κάποτε ο Στρατηγός. Για τον λόγο αυτό οι αντίπαλοί του τον κατηγόρησαν σαν "μισθοφόρο" των Εγγλέζων, σαν πειθήνιο όργανο την βρετανικής πολιτικής στα ελληνικά βουνά. Γεγονός υπήρξε πάντως ότι ο Ζέρβας βασίστηκε εξ' ολοκλήρου στη συμμαχική βοήθεια. Χωρίς την βοήθεια των Βρετανών σε χρυσό, οπλισμό, πυρομαχικά, ιατροφαρμακευτικό υλικό, δύσκολα θα έφτιαχνε την Ελεύθερη Ορεινή Ελλάδα του. Βέβαια, αυτό ισχύει για όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις και βεβαίως για το αντίπαλον δέος των ΕΟΕΑ, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να αναλύσει τη σχέση του αρχηγού του ΕΔΕΣ με τα μέλη της Συμμαχικής Αποστολής. Σε άλλο αντίστοιχο άρθρο, που αναφέραμε τη σχέση Άρη Βελουχιώτη - Βρετανών, είδαμε την άποψη των συμμάχων για τον καπετάνιο του ΕΛΑΣ. Η διαφορά στη σχέση Βρετανών με τους αρχηγούς των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων, έγκειται αρχικά τουλάχιστον σε αποκλειστικά στρατιωτικούς λόγους. Ο Ζέρβας αποσκοπούσε πρωτίστως σε αντάρτικο πολεμικό αγώνα, αντιθέτως ο ΕΛΑΣ από την πρώτη στιγμή έθεσε σαν προτεραιότητα την αφομοίωση ή εξουδετέρωση των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, χωρίς πάντως να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά τον πόλεμο κατά των κατακτητών. Κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να γίνει αρεστό από τα μέλη της Συμμαχικής αποστολής, όπως γίνεται αντιληπτό. Διατυπώνεται ξεκάθαρα η αντίληψη των μελών της Αποστολής, δια χειρός Ουίλιαμ Τζόρνταν: "Ο Ζέρβας ήτανε στρατιώτης που πολεμούσε φανερά για να δοξάση τη χώρα του και να βοηθήση τους συμμάχους της στις μαύρες τους ώρες και όχι πολιτικός αγύρτης που επεδίωκε να εκμεταλλευτή τη δυστυχία ενός ηρωικού Λαού για να τον εξαπατήση και να του καθήση στο σβέρκο". Η πρώτη επαφή μεταξύ Ζέρβα-Βρετανών, στα βουνά, πραγματοποιείται μέσα Νοεμβρίου 1943. Ο Έντυ Μάγιερς, αρχηγός τότε της Αποστολής, αναφέρει στο βιβλίο του ότι εξαρχής εντυπωσιάστηκε από την προσωπικότητα του Στρατηγού, καθώς και από την άμεση ανταπόκρισή του να ηγηθεί στην επιχείρηση Χάρλινγκ. Η συμπεριφορά του Ζέρβα σε συνδυασμό μ' αυτή του Άρη, προκάλεσε εξ αρχής αίσθηση στους Βρετανούς.

Είναι γεγονός, ωστόσο, ότι ο Ζέρβας είχε ταυτίσει τα συμφέροντα της Ελλάδας μ' αυτά της Βρετανίας, σε μεγάλο βαθμό. Όπως βεβαίως και τα προσωπικά του συμφέροντα. Ο Ντέϊβιντ Ουάλλας σε έκθεσή του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής έγραψε σχετικά μ' αυτό: "η μόνη απόλυτα σοβαρή πλευρά της πολιτικής του είναι, προφανώς, η ειλικρινής του πεποίθηση ότι το μέλλον και τα συμφέροντα της Ελλάδος συνδέονται άρρηκτα με τη Μεγάλη Βρετανία και ό,τι, συνεπώς, η φιλία και η συνεργασία μαζί της πρέπει να προηγούνται κάθε άλλης βλέψης". Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται και από άλλες πηγές. Ο Μάγιερς αναφερόμενος στην υπογραφή του Συμφώνου Κοινού Αρχηγείου Ανταρτών στο Περτούλι, τον Ιούλιο του '43, γράφει τον διάλογο που είχε με τον Ζέρβα: "Εντάξει, αγαπητέ μου ταξίαρχε Έντυ", είπε, "είμαι μεγαλύτερος από σένα και νομίζω πως ξέρω τί είναι καλύτερο για την Ελλάδα. Πιστεύω ότι αυτό που κάνετε τώρα είναι κακό για τη χώρα μου. Αντιλαμβάνομαι ωστόσο ότι εσύ εκτελείς απλώς διαταγές. Σε θαυμάζω σαν στρατιώτη και σαν στρατιώτης κι εγώ θα υπακούσω στον αντιπρόσωπο του Αρχηγού των Συμμαχικών Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής". Η απάντηση αυτή του Ζέρβα είναι κατατοπιστική και ξεκάθαρη. Ο ίδιος πάντα συμβουλευόταν τόσο τα μέλη της αποστολής, όσο και το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, πριν προβεί σε οποιαδήποτε ενέργειά του. Πολλές φορές μάλιστα, ακόμα και όταν διαφωνούσε, όπως παραπάνω. Ο Κρίς Γουντχάουζ έχει γράψει: "Ο Ζέρβας είχε φανεί πολλές φορές πρόθυμος να προσαρμοσθεί στην επιθυμία των Άγγλων, γεγονός που του στοίχισε πολλές από τις κατοπινές του ατυχίες". Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η επιστολή του Ζέρβα στον Βασιλιά. Τον Μάρτιο του 1943, οι Βρετανοί ουσιαστικά έδωσαν τελεσίγραφο στον Ζέρβα, να αλλάξει την πολιτική στάση του έναντι του Βασιλέως, με αντάλλαγμα την συνέχιση παροχής βοήθειας σε πυρομαχικά κλπ. Υπάρχουν επίσημες βρετανικές πηγές που κάνουν λόγο για αναγκαστική μεταστροφή του Ζέρβα, παρά τη βαθύτερη θέλησή του και τονίζουν ότι ευχαρίστως ο Ζέρβας θα γύριζε στην αντιμοναρχική θέση του, αν οι σύμμαχοι αποφάσιζαν αλλαγή πολιτικής.

Βέβαια, η σχέση του Ζέρβα με το Κάιρο δεν ήταν καλή. Αντιθέτως, ήταν αμφιλεγόμενη. Και αυτό έχει να κάνει με την αλλοπρόσαλλη βρετανική πολιτική. Οι Βρετανοί που βρίσκονταν στα ελληνικά βουνά γνώριζαν πρόσωπα και πράγματα. Είχαν σε εκτίμηση τον Ζέρβα και τον ΕΔΕΣ, γιατί πολεμούσε τους κατακτητές, σύμφωνα με τις διαταγές του ΣΜΑ, όπως όφειλε. Στη Μέση Ανατολή όμως, οι Βρετανοί έκαναν περισσότερο πολιτική παρά πόλεμο. Υπήρχαν και πράκτορες που συμπαθούσαν το κομμουνιστικό αντάρτικο, όπως ο ταγματάρχης Τζέιμς Κλούγκμαν, ο οποίος ήταν τότε και στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος Μεγάλης Βρετανίας. Άλλωστε και η προπαγάνδα του ΕΑΜ, μέσω του Τύπου, έδινε τις "πληροφορίες" που εξυπηρετούσαν το ίδιο και που εύκολα γίνονταν αποδεκτές από τους συμπαθούντες του, στο Κάιρο. Πολλά μπορούν να γραφούν για την αμφιλεγόμενη πολιτική των Άγγλων την περίοδο 1943-1944. Ωστόσο, αυτό το άρθρο εστιάζει περισσότερο στη σχέση των μελών της Συμμαχικής αποστολής με τον Ζέρβα στα βουνά. Η καχυποψία και τα παράπονα του Ζέρβα, για αυτή την περίοδο, έναντι της ακολουθητέας βρετανικής πολιτικής γινότανε φανερή τόσο στον Μάγιερς όσο και στον Γουντχάουζ αργότερα. Από την άνοιξη του 1943 ξεκίνησε και φούντωσε κατά την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Η κορύφωσή της, ωστόσο ήρθε τον Ιανουάριο του 1944. Είναι έκδηλη η δυσφορία του Ζέρβα για την συμπεριφορά των Βρετανών. Ούτε πυρομαχικά του έδιναν, ενώ γνώριζαν το διμέτωπο, ούτε φαίνονταν να τον εμπιστεύονται. Η πολιτική τους ίσως ήταν προαποφασισμένη. Στο ημερολόγιο του γράφει την 9η Ιανουαρίου: "Το Κάιρο μου τηλεγραφεί ότι δεν μπορεί να μου στείλη παρά πάνω από 4.1/2 αεροπλάνα και ότι τα πυρομαχικά δεν στέλλονται διά να χρησιμοποιούνται εναντίον του ΕΑΜ. Επ' αυτού απήντησεν έξω από τα δόντια ο Τόμ, απαντών και εγώ ότι συμφωνώ με τον Τόμ. Είναι ανεξήγητη η διαγωγή των ανθρώπων αυτών. Πρώτα μου ζητούν να ανακαταλάβω τας περιοχάς Φιλιατών και Πωγωνίου, Κονίτσης, Ζαγορίου, Μετσόβου και Τζουμέρκων μέχρι του Αχελώου και ύστερα μου λένε να μη συνεχίσω τον πόλεμο. Τι διαβολάνθρωποι είναι τέλος πάντων".

Εξαιρετικής σημασίας ωστόσο, είναι μία επιστολή του έστειλε το 1947, ο Αμερικανός ταγματάρχης Ουάϊνς, ο οποίος αποτέλεσε τον αρχηγό της Αμερικανικής αποστολής. Η επιστολή αυτή, δημοσιεύθηκε αυτούσια στην εφημερίδα Εθνική Φλόγα, την Δευτέρα, 13 Οκτωβρίου 1947. Σε έρευνά μου στο αρχείο του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, Ναπολέοντα Ζέρβα, βρήκα αντίτυπο της εφημερίδας. Το εν λόγω άρθρο έγραφε: "ΕΥΤΥΧΩΣ... ΟΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΟΡΤΕΡ. Ένα γράμμα προς το Στρατηγό. Ντάλλας, Τέξας, 28/9/'47. Αγαπητέ Στρατηγέ, ο καλός μου φίλος Βίκτωρ Σίμος, που γύρισε πριν λίγες μέρες στο Ντάλλας από τας Αθήνας μου αφηγήθηκε την πρόσφατη συνομιλία του μαζί σας. Δεν μπορείτε να φανταστείτε, Στρατηγέ μου, με πόση χαρά άκουσα, επιτέλους νέα σας από πρόσωπο που σας είδε. Τι κρίμα να μην είμαι κι εγώ στας Αθήνας για να έχω την ευχαρίστηση να σας δώ και μιλήσω μαζί σας! Κοντεύουν να κλείσουν τρία χρόνια από τότε που έφυγα από την Ελλάδα, όπου έζησα τόσους αγώνες και τόσες δόξες στο πλευρό σας. Ωστόσο σ' όλο αυτό το διάστημα από το Δεκέμβριο του 1944 δεν έπαψα ούτε στιγμή να ενδιαφέρομαι για κάθε τι που αφορούσε την Ελλάδα και να θυμούμαι την κοινή μας προσπάθεια για τη νίκη. Προ παντός δεν μπορώ να ξεχάσω τις αληθινά προφητικές σας προβλέψεις για την εξέλιξη των γεγονότων στη χώρα σας μετά την απελευθέρωση. Νομίζω πως σας ακούω ακόμα, στο Γενικό Αρχηγείο σας στην Ήπειρο, εννιά ακριβώς μήνες πριν οι ερυθροί αιματοκυλήσουν την Αθήνα, να προλέγετε ότι ακριβώς αργότερα συνέβη. Δυστυχώς τότε ούτε η Κυβέρνησή μου, ούτε κ Κυβέρνηση του Κρίς Γουντχάουζ θελήσανε να πιστέψουνε τις προειδοποιήσεις μας και ακούοντας τη φωνή σας να προλάβουν την συμφορά. Παρακολούθησα, γεμάτος ενδιαφέρον και προσδοκία την πρόσφατη προσπάθειά σας, να καθαρίσετε την Ελλάδα από τους Κομμουνιστές ληστές και φονιάδες. Οι επιτυχίες σας, μου προξενήσανε ζωηρή ικανοποίηση και λυπούμαι που η κυβερνητική μεταβολή ανέκοψε τη σωτήρια εκστρατεία σας. Ας ελπίσουμε πως σύντομα νέες εξελίξεις θα σας επιτρέψουν να ολοκληρώσετε το έργο που με τόσο θάρρος έχετε αναλάβει. Σαν Αμεικανός είμαι φυσικά δημοκράτης. Δεν είμαι όμως τόσο τυφλωμένος από προκαταλήψεις για να μην βλέπω ότι για να σωθή η Δημοκρατία στην Ελλάδα και για να σωθή η Ελλάς από το πολιτικό και οικονομικό χάος χρειάζονται γερά χέρια και γενναίες ψυχές στο πηδάλιο. Έχω συχνά νέα από τον Κρίς Γουντχάουζ, που βρισκόταν την τελευταία φορά που μου έγραψε στη Β. Ιρλανδία. Θυμούμαι συχνά την τελετή επάνω στα ηρωϊκά βουνά, όταν σας απονεμήθηκαν τα διάσημα του Τάγματος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Πόσο υπερήφανος είμαι που παρευρέθηκα στην τελετή εκείνη. Και είμαι εξ ίσου υπερήφανος που έγινα και εγώ, πριν λίγους μήνες, βαθμούχος του ίδιου Τάγματος. Διαβιβάστε, παρακαλώ, τους θερμούς χαιρετισμούς μου στο γενναίο και πιστό σύντροφό μας συνταγματάρχη Νικολόπουλο και εσείς, Στρατηγέ μου, δεχτήτε τις πιο θερμές ευχές μου για τη Νίκη. Πιστότατα δικός σας, Τ.Κ. Ουάϊνς".

Μετά την απελευθέρωση ωστόσο, τόσο η Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου όσο και η πολιτική της Αγγλίας δεν φέρθηκε με την πρέπουσα συμπεριφορά έναντι του Ναπολέοντα Ζέρβα και των συναγωνιστών του. Ο Διονύσης Χαριτόπουλος έγραψε: "Οι Βρετανοί είναι ψυχροί υπολογιστές. Δίνουν για να πάρουν. Και όταν πια δεν χρειάζονται ούτε τον Ζέρβα, θα τον εγκαταλείψουν δίχως πολλές εξηγήσεις και δεν θα διστάσουν να τον διαβάλουν". Η αναγνώριση όμως των Βρετανών συμπολεμιστών του στα βουνά είναι ξεκάθαρη. Κλείνοντας νομίζω ότι ο Ουίλιαμ Τζόρνταν μέσα σε δύο μόλις γραμμές περιέγραψε τον Ζέρβα, όπως τον έζησε στα ηπειρώτικα βουνά: "Γενναίος και ακούραστος μαχητής, πίστευε πως ο ένοπλος αγώνας εναντίον των κατακτητών αποτελούσε ανάγκη ζωτική για την Πατρίδα του".

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Ελεύθερη Ώρα" στις 8.1.2022.

Πως είδαν οι Βρετανοί τον Βελουχιώτη και τον Ζέρβα (Α’ μέρος: Άρης Βελουχιώτης)

2022-01-03T05:55:00.007-08:00

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικού

Το φθινόπωρο του 1942 τα πρώτα μέλη της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής (στο εξής ΒΣΑ) πέφτουν στα βουνά της κατεχόμενης Ελλάδας, με στόχο να συνεργαστούν με τους αντάρτες για να ανατινάξουν την γέφυρα του Γοργοποτάμου.

Με την περιπέτεια αυτή ξεκινά το έργο της η ΒΣΑ. Κοινός στόχος όλων ήταν το χτύπημα του κατακτητή. Αυτό έλεγαν οι αντιστασιακές οργανώσεις, αυτό πρέσβευε και η ΒΣΑ. Τα πρώτα μέλη που έφτασαν στην Ελλάδα για την πραγμάτωση της επιχείρησης Harling ήταν οι: Έντυ Μάγιερς, Κρις Γουντχάουζ, Θέμης Μαρίνος, Τομ Μπάρνς, Άρθουρ Έντμοντς, Τζον Κούκ, Ντένις Χάμσον, Νατ Μπάρκερ, Ίντερ Γκίλλ, Νταγκ Φίλιπς, Λεν Γουίλμοτ και Μάϊκ Τσίττις. Από τις πρώτες επαφές αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τους πολιτικούς και στρατιωτικούς σκοπούς του κάθε ηγέτη των δύο κυριοτέρων οργανώσεων αλλά και την προθυμία τους για συνεργασία μαζί τους, αρχής γενομένης με την επιχείρηση στο Γοργοπόταμο.

Στόχος του παρόντος άρθρου, είναι να παρουσιάσει την προσωπικότητα του Ναπολέοντα Ζέρβα και του Άρη Βελουχιώτη, μέσα από τη ματιά των συμμάχων που έπεσαν στα βουνά της Ελλάδας αρχικά για την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, αλλά και αργότερα όταν αποφάσισαν οι Βρετανοί να ενισχύσουν και να οργανώσουν το ελληνικό αντάρτικο. Η άποψη της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής για τις οργανώσεις και τις προσωπικότητες τους, θεωρείται και είναι αντικειμενική. Ή τουλάχιστον πιο αντικειμενική από τις απόψεις πολλών -όχι όλων- που συμμετείχαν στο αντάρτικο σε οργανώσεις. Γιατί βλέπουμε πως στην ιστοριογραφία της περιόδου υπάρχουν ορισμένοι που προσπαθούν να αλλοιώσουν ή να αφανίσουν αυτές τις μαρτυρίες, μόνο και μόνο επειδή δεν τους είναι αρεστές. Αυτό εξέφρασε το 1995 ο Έντυ Μάγιερς, ο πρώτος αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής, σε συνέντευξή του στον Οικονομικό Ταχυδρόμο. Στο ερώτημα αν τα όσα αναφέρονταν τότε στην Ελλάδα, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την εθνική αντίσταση, εξέφραζαν την ιστορική και αντικειμενική αλήθεια απάντησε:

"Όχι κάθε άλλο. Κατά μέγα μέρος απεικονίζουν αποκλειστικά τα συμβάντα από τη διαστρεβλωμένη άποψη των Κουμμουνιστών. Γνωρίζετε ότι πολλές ομάδες άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, εκτός ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αφοπλίζονταν με τη βία από τον ΕΛΑΣ, σχεδόν αμέσως μόλις άρχιζαν να σχηματίζονται. Όπως είχα διατυπώσει προ πενήντα ετών, που ήταν και η άποψη της Βρετανικής κυβερνήσεως, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είχε πρωταρχικό μέλημα την κομμουνιστική κυριαρχία επί της Ελλάδος μετά το τέλος του πολέμου. Το 90% των απλών ανταρτών του ΕΛΑΣ, στην αρχή νόμιζαν ότι πολεμούσαν μόνο για την Ελλάδα, όχι για την επίτευξη των μεταπολεμικών σκοπών των αρχηγών του ΕΑΜ. Το γεγονός, ότι σήμερα νεαροί καθηγητές πανεπιστημίων και δυστυχώς νεαροί δάσκαλοι διδάσκουν στα πανεπιστήμια και τα σχολεία ότι το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν η μόνη αντιστασιακή οργάνωση που πολεμούσε κατά των Γερμανών, με θλίβει βαθύτατα γιατί ασφαλώς δεν είναι αλήθεια. Οι αντιστασιακές οργανώσεις ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ συνείσφεραν συχνά πολύ περισσότερα στην πολεμική προσπάθεια των συμμάχων, από τον ΕΛΑΣ. Υπήρχαν περίοδοι κατά τις οποίες είχα τη γνώμη ότι ασφαλώς θα τα καταφέρναμε καλύτερα χωρίς αυτούς (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ). Από στρατιωτικής πλευράς θα είχαμε καλύτερα αποτελέσματα".

Μετά από αυτή την μικρή εισαγωγή, ήρθε η ώρα να εξακριβώσουμε τι είδους εντύπωση προκάλεσε στους Βρετανούς, ο χαρακτήρας και η συμπεριφορά του καπετάνιου του ΕΛΑΣ. Και κατά πόσο οι απόψεις τους ταιριάζουν μεταξύ τους. Ο Έντυ Μάγιερς, ο επικεφαλής των Βρετανών σαμποτέρ, που έπεσε στα βουνά της Γκιώνας και πρώτος αρχηγός της Αποστολής, στο βιβλίο του "Η Ελληνική Περιπλοκή" γράφει για τον Άρη (σελ. 69): "Ήταν κοντός άντρας, στο ίδιο ύψος με τον Ζέρβα, αλλά πιο γεροδεμένος απ' αυτόν. Η μακρυά, μαύρη του γενειάδα, που εξισορροπούνταν από το μαύρο, γούνινο, κοζάκικο καπέλο του, έδινε στο πρόσωπό του μιά ήπια, σχεδόν καλογερίστικη έκφραση, αλλά τα μάτια του ήταν βαθιά χωμένα στις κόγχες τους και -εκτός όταν χαμογελούσε- έριχναν μια αγριάδα στα χαρακτηριστικά του, που δεν χαλάρωναν παρά μονάχα όταν έπινε κρασί. Σιωπηλός και με αυστηρή έκφραση, μου έδινε την εντύπωση ότι είναι σε διαρκή επιφυλακή ενάντια σε κάποιον ή σε κάτι".

Αργότερα αναφερόμενος στη διπλή διάλυση του Ψαρρού, από τον Άρη την άνοιξη και το καλοκαίρι του '43, ο Μάγιερς μόλις ρώτησε τον Βελουχιώτη με ποιο δικαίωμα προέβη στην πράξη αυτή, πήρε την απάντηση, ότι είχε λάβει διαταγή από το ΚΚΕ: "καμιά άλλη ομάδα εκτός από τον ΕΛΑΣ να μην υπάρχει στην Ρούμελη" (σελ. 170). Ο Άρης διακρίθηκε ως επί το πλείστον, για τις επιθέσεις του κατά άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, δηλαδή κατά άλλων Ελλήνων, παρά για επιθέσεις κατά των κατακτητών. Κάτι που πιστοποιεί και ο Κρίς Γουντχάουζ, στο επικό "Μήλο της Έριδος" (έκδοση ΔΟΛ, σελ. 98). Επιπλέον, είναι γνωστή σήμερα η πίστη, της τότε ηγεσίας το ΚΚΕ, στη βία σαν ένα μέσο για την επίτευξη του σκοπού τους. Τον ρόλο αυτό ανέλαβε πρωταγωνιστικά ο Άρης Βελουχιώτης. Γράφει ο Γουντχάουζ (σελ. 100): "ο Άρης Βελουχιώτης, για να αναφερθούμε μόνο σ' αυτόν, ήταν γνωστό ότι πυροβόλησε ο ίδιος και σκότωσε έναν από τους ανθρώπους του, επειδή έκλεψε μια κότα. Περιττό να πούμε πόση ήταν η σκληρότητα για το πολύ πιο φοβερό αμάρτημα της προδοσίας". Μάλιστα αναφέρει στο πόνημά του και ταυτόχρονες επιθέσεις του Άρη και των Γερμανών κατά του Ζέρβα τον Οκτώβριο του '43 καθώς και την ανακωχή που υπεγράφη μεταξύ ΕΛΑΣ-Γερμανών (σελ. 254). Στη ίδια σελίδα συνεχίζει: "Το BBC, που υποστήριζε ως τώρα θερμά τον ΕΛΑΣ, αποκαλούσε τώρα τον Άρη Βελουχιώτη εγκληματία πολέμου - κατηγορία που εκείνος έκανε ό,τι μπορούσε για να την δικαιώσει, ενεργώντας συλλήψεις και επιθέσεις εναντίον Βρετανών και Ελλήνων μελών της ΣΣΑ. Στη Βουλή των Κοινοτήτων, ο Τσώρτσιλ, βασισμένος σε καταγγελίες prima facie, κατηγόρησε τον ΕΛΑΣ ότι δολοφόνησε Βρετανό αξιωματικό".

Στο βιβλίο του "Ο Αγώνας για την Ελλάδα, 1941-1949" (σελ. 136), αναφερόμενος στον Βελουχιώτη γράφει: "[...] Κάποτε ισχυρίστηκε ότι προτιμούσε να εκτελέσει δέκα αθώους παρά να αφήσει ελεύθερο έναν ένοχο. Ο κόσμος έλεγε ότι ήταν σαδιστής και, παρεμπιπτόντως, ομοφυλόφιλος. Ο Σαράφης αρνείται το σαδισμό, υπάρχουν όμως πολλοί αυτόπτες μάρτυρες του ότι ήταν έτοιμος να σκοτώσει με τα χέρια του ή να παρακολουθήσει σκοτωμούς. Είχε μαζέψει γύρω του μια σωματοφυλακή από άνδρες που ξεχώριζαν σε αγριότητα από τον υπόλοιπο ΕΛΑΣ (μερικοί απ' αυτούς ήταν επαγγελματίες ληστές). Σύμμαχοι αξιωματικοί είδαν τον Άρη ή σωματοφύλακές του να εκτελούν Ιταλούς κρατουμένους, ζωοκλέφτες, πράκτορες του εχθρού, με όλα τα εξωτερικά γνωρίσματα της απόλαυσης".

Μία ακόμα σημαντική μαρτυρία, θεωρείται και αυτή του Ταγματάρχη Μπιλ ή Ουίλιαμ Τζόρνταν. Έπεσε στην Ελλάδα τον Δεκέμβριο του 1942. Έμεινε δεκαπέντε ολόκληρους μήνες στα βουνά της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας, σαν εκπαιδευτής ειδικών τμημάτων κρούσεως και καταστροφών. Έδωσε επικεφαλής τμημάτων του ΕΔΕΣ πολλές μάχες κατά των Γερμανοϊταλών. Είχε άμεση γνώση και επαφή τόσο με τον ΕΔΕΣ και τον ΕΛΑΣ, όσο και με τους αρχηγούς τους. Στο βιβλίο του "ΕΑΜ, η αλήθεια για το Ελληνικό δράμα", σ.σ. 20-23, έγραψε τις εμπειρίες του για τον Άρη: "Ήταν ο Κόκκινος Φύρερ της Ελλάδος. Και επειδή ήτανε σατανικά ικανός, κατώρθωσε να παρασύρη χιλιάδες Έλληνες στον πόλεμο εναντίον άλλων Ελλήνων, στη σφαγή των αδελφών τους. Με άλλα λόγια, έθεσε σ' εφαρμογή την Κομμουνιστική θεωρία. [...] Κατά τα αμέσως επόμενα χρόνια, καταδικάστηκε επανειλημμένως για εγκλήματα του κοινού ποινικού δικαίου, αρχίζοντας από την πλαστογραφία και την κλοπή και φτάνοντας στην ομοφυλοφιλία. 'Ήταν εκ γενετής διαστραμμένος και σαδιστής".

Και συνεχίζει ο Τζόρνταν: "Εξαιρετικά έξυπνος και γερά μορφωμένος είχε πάει στη Ρωσία, όπου και είχε εκπαιδευτή στην επαναστατική τακτική. [...] Ήταν αναμφισβήτητα ικανός άνθρωπος με ισχυρό χαρακτήρα. Προ παντός όμως ήταν εγκληματίας. Εξ αιτίας των άναδρων και φρικαλέων εγκλημάτων του, γρήγορα γέννησε το μίσος και το φόβο από την μια άκρη της Ελλάδος ως την άλλη. [...] Το μαστίγωμα ήταν η αμβρότερη από τις εκδηλώσεις του προς εκείνους που είχανε τη δυστυχία να τον δυσαρεστήσουν. [...] Το αγαπημένο μαρτύριο του Άρη, η μεγαλύτερη του διασκέδαση, ήτανε να χαράζη βαθειά το κορμί των θυμάτων και να χύνη καυτό λάδι μέσα στις πληγές. Συχνά, για ποικιλία, προτιμούσε να παραγεμίζει τις τομές με αλάτι. Ένα άλλο από "τ' αστεία του ζωηρού αυτού παιδιού" ήτανε να κόβη τους μαστούς των γυναικών ή να ξεριζώνει τ΄αυτιά των δημάρχων και προέδρων κοινοτήτων των χωριών που δεν είχαν εκδηλώσει μεγάλον εαμικό ενθουσιασμό".

Τελειώνει λέγοντας: "[...] Διοικούσε τον ΕΛΑΣ με ατσαλένια και αμείλικτη πυγμή και δεν επέτρεπε ποτέ σε κανέναν αξιωματικό ή αντάρτη να ξεφύγη από τη γραμμή που αυτός είχε χαράξει και που έπρεπε να οδηγήση σ' ένα μοναδικό αντικειμενικό σκοπό: την Ερυθρή Επανάσταση. [...] Ο Άρης ποτέ δεν αρνήθηκε τις φρικαλεότητες που διέπραττε. Απεναντίας. Καμάρωνε για τα εγκλήματά του και παραπονιόταν μάλιστα πως του καταλογίζανε λιγώτερους φόνους από όσους είχε διαπράξει στην πραγματικότητα".

Αξιοσημείωτη είναι και η άποψη του Ντέιβιντ Ουάλλας, στην απόρρητη έκθεσή του τόσο για τον Βελουχιώτη όσο και για τον ΕΛΑΣ γενικότερα. Για το ΕΑΜ αναφέρει (σ.σ. 60-61): "Το ΕΑΜ αποτελεί πολύ μεγαλύτερη οργάνωση από τον ΕΔΕΣ, παρότι θα συγκέντρωνε λιγότερους οπαδούς αν οι αληθινοί σκοποί του ήταν γνωστοί και οι άνθρωποι ελεύθεροι να εκφράσουν την άποψή τους...Τον πρώτο καιρό, η αποτελεσματικότητα και η ευρεία εξάπλωσή του στηρίχτηκαν στη βία. Όλα τα αγαθά και οι υπηρεσίες επιτάσσονταν ως αναγκαία, ενώ ο Ζέρβας ανέκαθεν πλήρωνε γι' αυτά που χρησιμοποιούσαν οι ομάδες του. Όταν χρειαζόταν, αυτή τη μη δημοφιλή επίταξη την επέβαλλαν με λεηλασίες, βασανιστήρια, βιασμούς και φόνους".

Για τον Άρη, ανέφερε ότι ήταν οπαδός της σκληρής γραμμής και δεν δεχόταν πρόθυμα ορισμένες αποφάσεις της Κεντρικής Επιτροπής, που συνιστούσαν μετριοπάθεια. Χαρακτηριστική περίπτωση το καλοκαίρι του 1943, μετά τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά του Σαράφη, του ΕΔΕΣ στο Θέρμο και στον Ψαρρό, ο Ορφέας Βλαχόπουλος πιεσμένος και από τη συμμαχική αποστολή, σε δημόσια συγκέντρωση παρουσία Βρετανών παραδέχθηκε τις ακρότητες του ΕΛΑΣ. Πάνω σ' αυτό ο Ουάλλας αναφέρει τη στάση του Άρη (σελ.73): "Ο Άρης με απροθυμία και ανυπομονησία. Εκείνος, αν έβρισκε την ευκαιρία, θα γινόταν αμέσως ανεξάρτητος". Μάλιστα αναφέρει και ομιλία του Βελουχιώτη στις 7 Ιουλίου 1943: "Μετά την επιτυχή εκπλήρωση του πρώτου μας σκοπού, της εκδίωξης των εισβολέων, η επίτευξη του δεύτερου σκοπού μας, της εξασφάλισης της εξουσίας του λαού, είναι επίσης εγγυημένη. Υπάρχουν,δυστυχώς, μερικοί κακοί Έλληνες που προτιμούν να παραμείνουμε σκλάβοι, παρά να πάρει ο λαός στα χέρια του τη μοίρα του. Εναντίον τους πρέπει να πολεμήσουμε, με μεγαλύτερη σκληρότητα απ' ό,τι απέναντι στους εισβολείς".

Χαρακτηριστική είναι και η μαρτυρία του μεγάλου αγωνιστή και πατριώτη Θέμη Μαρίνου, στην πρώτη συνάντησή του με τον Άρη λίγες μέρες μετά την απόβασή των συμμάχων στα βουνά. Στο βιβλίο του "Αποστολή Harling-1942" σελ. 73, ο Θέμης Μαρίνος αναφέρει: "Όταν με το θερμό χαιρετισμό μου του ευχήθηκα και για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 που ήταν την προηγούμενη μέρα, βρήκα πολύ ψυχρή ανταπόκριση. Με ρώτησε τι ήταν αυτή η 28η Οκτωβρίου και όταν του το θύμισα, γέλασε περιφρονητικά... ο Άρης δεν έβλεπε με καλό μάτι την ξαφνική εμφάνιση αξιωματικών από τη Μέση Ανατολή στα λημέρια του". Συνεχίζει ο Μαρίνος περιγράφοντας την εκμετάλλευση των μελών της συμμαχικής αποστολής από τον Άρη, για τη στρατολόγηση ανταρτών (σελ. 77): "Στο συγκεκριμένο πλήθος μίλησε ο Άρης για εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, αποφεύγοντας πολιτικολογίες, με σκοπό τη στρατολόγηση ανταρτών. Ας σημειωθεί ότι όταν πρωτοεμφανίστηκαν ομάδες του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο, ο κόσμος ήταν επιφυλακτικός και δεν προσχωρούσε στις τάξεις του, πρώτον γιατί έβλεπε πως περιλάμβαναν και ληστοφυγόδικους και δεύτερο γιατί κύριος στόχος τους ήταν οι σταθμοί της χωροφυλακής με σκοπό τον αφοπλισμό των ανδρών της και το κάψιμο των αρχείων της. Όταν άλλαξε τακτική ο ΕΛΑΣ κι άρχισε να μπαίνει στα χωριά με ελληνικές σημαίες και πατριωτικά τραγούδια όπως στη προκείμενη περίπτωση, οι νέοι σιγά-σιγά ξεθάρρεψαν και προσέρχονταν εθελοντικά στις τάξεις του. Αργότερα, με την εδραίωση του ΕΑΜ στις περιοχές υπό τον έλεγχό του, η στρατολόγηση έγινε υποχρεωτική ή αναπόφευκτη". Μετά από ένα χρόνο περίπου, ο Μαρίνος υπέστη φρικτά βασανιστήρια από τον Άρη στα Θεοδώριανα.

Τέλος, είναι άξιο αναφοράς ένα άρθρο του διακεκριμένου ιστορικού ερευνητή, Πέτρου Μακρή-Στάικου, στην εφημερίδα "Εστία", την 14η Μαΐου 2005. Στο άρθρο αυτό, ο ερευνητής αναφέρει ότι "το Μάιο του 2003 τα Βρετανικά Αρχεία (The National Archives - Public Record Office) έδωσαν στη δημοσιότητα μια νέα σειρά, 14.000 περίπου, ατομικών φακέλων, που περιέχουν στοιχεία για το προσωπικό της Special Operations Executive (SOE) της βρετανικής μυστικής υπηρεσίας. [...] Στους ατομικούς φακέλους των στελεχών και πρακτόρων της SOE περιλαμβάνεται, παραδόξως, και εκείνος του Θανάση Κλάρα ή Άρη Βελουχιώτη ή "Μιζέρια", με στοιχεία HS 9/1524/3. Είχε χαρακτηρισθεί "κλειστός για 84 χρόνια" αλλά άνοιξε πριν λίγες εβδομάδες, με πρωτοβουλία του γράφοντος. Αποτελείται από 9 εκθέσεις Ελλήνων και Βρεταννών (Nat Barker. Θέμης Μαρίνος, λοχαγός Αγγελάτος, ταγματάρχης Wright, λοχαγός Gibson κ.α), που υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες των θηριωδιών του ή θύματα βιαιοπραγίας εκ μέρους του".

Επιπλέον, αναφέρεται στο φάκελο και η σκέψη των Βρετανών να απαγάγουν τον Κλάρα και να τον δικάσουν για εγκληματία πολέμου αλλά τελικά εγκαταλείφθηκε η ιδέα για να μην ηρωoποιηθεί ο Βελουχιώτης ακόμη περισσότερο από την κομμουνιστική προπαγάνδα. Υπάρχουν ξεκάθαρες υπόνοιες ότι ο Βελουχιώτης υπήρξε πράκτορας των Βρετανών κάτι που προκαλεί έκπληξη. Ο Μακρής-Στάικος γράφει: "Και ο φάκελος συμπληρώνεται με μία φαιδρή επιστολή του συνταγματάρχη της SOE Καίρου, Guy Tamplin, του "κακού δαίμονα της Ελλάδος", όπως τον χαρακτήριζαν στο Κάιρο. Απαντώντας σε ερώτημα αναφορικά με τον Βελουχιώτη, στις 4.5.1943 γράφει, μεταξύ άλλων: Έχουμε ωστόσο, την εντύπωση, ότι ο κ. Τσουδερός συγχέει τον Άρη με κάποιον άλλο. Από ό,τι γνωρίζουμε σχετικά με την συμπεριφορά του απέναντί μας, δεν παρέχει δείγματα ότι είναι αμετανόητος κομμουνιστής". Το δεδομένο είναι ότι ο φάκελος του Βελουχιώτη συντάχθηκε για να πιστοποιηθεί και για να αποδειχθεί ότι υπήρξε εγκληματίας πολέμου. Οι εξελίξεις όμως, μετά την Βάρκιζα και την αποκήρυξη του από το ΚΚΕ πρόλαβαν τα γεγονότα.

*Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Ελεύθερη Ώρα", στις 30.12.2021.

Η μάχη του Θησείου: Η "Χ" και οι συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ, Δεκέμβριος του ‘44

2021-12-21T09:35:00.001-08:00

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Η μάχη του Θησείου αποτέλεσε μια από τις πλέον κρίσιμες στιγμές των Δεκεμβριανών του 1944. Η Εθνική Αντιστασιακή Οργάνωση «Χ» του Κύπριου Συνταγματάρχη Γεωργίου Γρίβα, συνέβαλε τα μέγιστα καθόλη τη διάρκεια της κατοχής για να μην επικρατήσει το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και μεταβληθεί η χώρα σε Λαϊκή Δημοκρατία.

Ο Γεώργιος Γρίβας

Τα προλεγόμενα

Η Χ ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1941 και σκοπός της, σύμφωνα με τον Γρίβα ήταν: «Τα στελέχη της οργάνωσης ήταν μόνιμοι και έφεδροι αξιωματικοί του βορειοηπειρωτικού έπους και των μακεδονικών οχυρών. Αποκλειστικός σκοπός της Χ: Η δια παντός μέσου εκδίωξη του κατακτητή από την πατρώα γή. Πίστευα ακράδαντα ότι νίκη των συμμάχων θα σήμαινε όχι μόνο απελευθέρωση της Ελλάδος, αλλά και ολοκλήρωση της εθνικής μας ελευθερίας, διά της ενσωμάτωσης της Κύπρου, της Δωδεκανήσου και της Βορείου Ηπείρου. Εδαφών τα οποία ιστορικά και εθνολογικά ανήκουν στην Ελλάδα».

Στην διάρκεια της κατοχής, η δράση της Χ αφορά την φυγάδευση Άγγλων αξιωματικών στη Μέση Ανατολή, την κατασκοπεία και τη συλλογή πληροφοριών για τις κινήσεις των Γερμανών. Ένοπλη δράση κατά των κατακτητών δεν μπορούσε να κάνει καθότι ήταν οργανωμένη εντός Αθηνών και καθόλου στην ύπαιθρο. Ωστόσο, η δυναμική της ήταν μεγάλη φτάνοντας να είναι ενταγμένοι στην οργάνωση 200 μόνιμοι αξιωματικοί και 4.000 μέλη.

Συνεργάστηκε με πολλές οργανώσεις στην πρωτεύουσα, όπως η ΠΕΑΝ, η ΡΑΝ, η Στρατιωτική Ιεραρχία, ο Κόδρος, η Τρίαινα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στις αρχές του 1943 η ηγεσία της Χ έστειλε κατ' εντολή της, αγωνιστές της να ενταχθούν και να πολεμήσουν στα σώματα Ζέρβα και Ψαρρού. Η σημαντικότερη στιγμή της οργάνωσης έγκειται στο καλοκαίρι του 1942, όπου συνεργάστηκε με τον Ελληνοπολωνό σαμποτέρ Γιούρι Ιβάνωφ και ανατίναξε δεξαμενές καυσίμων στο αεροδρόμιο Τατοϊου.

Ιδεολογικά η Χ βασιζόταν στο τρίπτυχο «απελευθέρωση, Βασιλεία, αντικομουνισμός». Πίστευε στο θεσμό της Βασιλείας και λάτρευε τον Ιωάννη Μεταξά για τον τρόπο που προετοίμασε το στράτευμα παραμονές του Ελληνοιταλικού πολέμου. Βασικός επίσης, άξονας της οργάνωσης ήταν ο αντικομουνισμός. Μάλιστα όταν κατά το τέλος της κατοχής φάνηκε ότι σκοπός του ΕΑΜ ήταν η μονοπώληση του αγώνα και όχι η εκδίωξη του κατακτητή, η Χ αφοσιώθηκε αποκλειστικά και μόνο εναντίον του κομουνισμού. Το μίσος ανάμεσα στις δύο οργανώσεις ήταν άσβεστο και αυτό φαινόταν στην καθημερινότητα της κατοχής. Το ΚΚΕ σύμφωνα με τη γνωστή τακτική του, προσπάθησε να δελεάσει τον Γρίβα να ηγηθεί του ΕΛΑΣ το 1942 κατόπιν προτάσεως του τότε γενικού γραμματέα του Κόμματος Γεωργίου Σιάντου. Η άρνησή του σήμαινε την ταυτόχρονη ένοπλη επίθεση του ΕΛΑΣ και τη διασπορά φημών περί συνεργασίας του Γρίβα με τους Γερμανούς.

Η άποψη αυτή περί φιλογερμανικής τοποθέτησης της οργάνωσης αναιρείται από το γεγονός ότι πνευματικός καθοδηγητής του Γρίβα ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος, ένας από τους πρώτους αντιστασιακούς, που αρνήθηκε να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση και γι' αυτό τον λόγο καθαιρέθηκε. Εντός Αθηνών λοιπόν, ο Γρίβας κυνηγήθηκε ανηλεώς από την Γκεστάπο και το ΚΚΕ. Παρά τον δεδηλωμένο αντικομουνισμό του ίδιου του Γρίβα και της οργάνωσής του, ο τρίτος κατοχικός πρωθυπουργός Ιωάννης Ράλλης θα διατάξει τη σύλληψη του Γρίβα τον Ιούνιο του 1944 λόγω της αντίθεσής του στα Τάγματα Ασφαλείας και άρνησής των μελών της οργάνωσης να καταταγούν σ’ αυτά.

Ταυτόχρονα, παρόλο που η Χ διενεργούσε σαμποτάζ κατά των Γερμανών και έστελνε πληροφορίες στο Κάϊρο, οι Βρετανοί ποτέ δεν την πήραν στα σοβαρά και δεν την ενίσχυαν με οπλισμό. Γι' αυτό τον λόγο ο Γρίβας αποδέσμευσε μαχητές του για τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. Για την στάση των Βρετανών ο ίδιος ο Γρίβας έγραψε: «Επανηλειμμένα απευθύνθηκα στο Γενικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής. Οι διάφοροι αργόσχολοι βρετανικοί σύνδεσμοι στην Αθήνα είχαν παράσχει την εμπιστοσύνη τους στις κομμουνιστικές δυνάμεις του ΕΑΜ, οι οποίες δεν ήταν διατεθειμένες να δεχθούν έξοδο εθνικιστικών ανταρτικών ομάδων εναντίον των Γερμανικών δυνάμεων. Παρά ταύτα, εσυνέχισα τις προσπάθειές μου για υπαγωγή της Χ στο Συμμαχικό Στρατηγείο». Ενώ λοιπόν, οι Βρετανοί επανειλημμένα αρνήθηκαν να βοηθήσουν την Χ, άρχισαν να την κατηγορούνε για αδράνεια. Ο Κρις Γουντχάουζ υποστήριξε ότι η οργάνωση του Γρίβα ήταν άγνωστη μέχρι το 1944 και ότι δεν ανέπτυξε αντιστασιακή δραστηριότητα, για να πάρει την απάντησή του από τον ίδιο τον αρχηγό της οργάνωσης: «Αν ο Γουντχάουζ αγνοούσε ποιοί είμαστε, σημαίνει ότι είχε πλήρη άγνοια της κατάστασης στην Ελλάδα, οπότε δεν ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση».

Το Θησείο

Τα φυλάκια της Χ στο Θησείο

Μετά την απελευθέρωση και την επίσημη απόσυρση των γερμανικών δυνάμεων από την Αθήνα στις 12 Οκτωβρίου 1944 και το πανηγυρικό κλίμα των πρώτων ημερών της ελευθερίας, τέθηκε φανερά πλέον το ζήτημα της εξουσίας. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν φροντίσει να δείξουν τους σκοπούς του ΚΚΕ-ΕΑΜ ήδη από τα χρόνια της κατοχής, εξαπολύοντας γενικό κατοχικό εμφύλιο πόλεμο κατά όσων αντιστασιακών οργανώσεων δεν επιθυμούσαν να ενσωματωθούν ή να υποταχθούν στα κελεύσματα της κομουνιστικής επανάστασης που θα μετέτρεπε τη χώρα σε Λαϊκή Δημοκρατία.

Στη συμφωνία της Καζέρτας, στις 26 Σεπτεμβρίου 1944, ο ΕΛΑΣ παρουσία του στρατιωτικού αρχηγού του Στέφανου Σαράφη θα δεχθεί οι δυνάμεις του να μείνουν εκτός της Περιφέρειας Αττικής, όταν θα αποσύρονταν οι Γερμανοί και θα απελευθερωνόταν η πόλη της Αθήνας. Έτσι ο ΕΛΑΣ είχε συμφωνήσει να μην επέμβει δυναμικά να υφαρπάξει την εξουσία που τόσο επιθυμούσε, εκμεταλλευόμενος το κενό πολιτικής εξουσίας που θα προέκυπτε μέχρι να επιστρέψει η εξόριστη κυβέρνηση. Βεβαίως, αυτό ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τους στόχους και τις ενέργειες του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ καθόλη τη διάρκεια της κατοχής, αλλά είχε γίνει αποδεκτό από το Κόμμα ελέω οδηγιών και πιέσεων των Σοβιετικών.

Παρόλ’ αυτά, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ έκαναν αισθητή τη παρουσία τους όταν προωθούνταν περιμετρικά του κέντρου των Αθηνών. Το Νοέμβριο του ’44, θα τεθεί θέμα αποστράτευσης των αντιστασιακών οργανώσεων με το σκεπτικό ότι πλέον δεν έχουν λόγο ύπαρξης. Η κυβέρνηση Παπανδρέου θα διαπραγματευθεί με το ΕΑΜ για το σχηματισμό ενιαίου Ελληνικού Στρατού. Η πρόταση για διάλυση του ΕΛΑΣ και ενσωμάτωσής του στο 50% της δύναμης του νέου Ελληνικού Στρατού θα προκαλέσει πανικό στο ΚΚΕ-ΕΑΜ. Οι κομουνιστές θα αθετήσουν, για μια ακόμη φορά, συμφωνίες, λόγους και υπογραφές (Λίβανο, Καζέρτα) και θα απαιτήσουν την διάλυση και τις 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας Ρίμινι, που είχε φτάσει στην Αθήνα ήδη από τις 9 Νοεμβρίου 1944.

Οι κυβιστήσεις του ΚΚΕ θα οδηγήσουν τα πράγματα στα άκρα και στις 3 Δεκεμβρίου θα πραγματοποιηθεί το συλλαλητήριο του Κόμματος που θα αποτελέσει την έναρξη των Δεκεμβριανών. Ο ΕΛΑΣ χωρίς χρονοτριβές θα επιδιώξει να καταλάβει το Θησείο, τη μοναδική περιοχή που δεν ήλεγχε. Στο Θησείο βρισκόταν η έδρα της Χ, στην οικεία του Γρίβα στην οδό Νηλέως 6. Ο ΕΛΑΣ συνδύασε το συλλαλητήριο στη πλατεία Συντάγματος με την επίθεση στο Θησείο, που αποσκοπούσε στη διάλυση της Χ. Γράφει ο Γρίβας: «Η επίθεσις του ΕΛΑΣ κατά του Θησείου εξεδηλώθη εξ όλων των κατευθύνσεων, ήτοι Αστεροσκοπείου (ή και σοβαρωτέρα), Κάτω Πετραλώνων, Καμπά, Ψυρρή, Πλάκας. Ουσιαστικώς ήμεθα κυκλωμένοι πανταχώθεν. Την 3η Δεκεμβρίου συνεκρατήσαμεν απάσας τας λυσσώδεις επιθέσεις των κομμουνιστών, οι οποίοι εις την περιοχήν του Αστεροσκοπείου, όπου ελήφθη η σκληροτέρα μάχη, υπέστησαν λίαν βαρείας απωλείας. Ουδέν σημείον της αμύνης μας υπέκυψεν».

Το σπίτι του Γρίβα στο Θησείο

Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και την επομένη, 4η Δεκεμβρίου, ενώ ο ΕΛΑΣ ενισχύθηκε με νέες δυνάμεις από τη Καλλιθέα και τον Ταύρο. Ταυτόχρονες επιθέσεις ανταρτών του ΕΛΑΣ από Αστεροσκοπείο και γέφυρα Πουλόπουλου καθώς και από την περιοχή της Πλάκας προς τη πλατεία του Θησείου δημιουργούν μια ασφυκτική κατάσταση για τη Χ, που έχει σοβαρές απώλειες σε νεκρούς και τραυματίες. Αν έπεφτε το Θησείο, θα έπεφτε και η Αθήνα. Οι Χίτες υποχώρησαν στο Θ’ Αστυνομικό Τμήμα ενώ σύντομα έφτασαν δυνάμεις Βρετανών με διαταγή του στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπυ να σταματήσει η μάχη και να παραδώσουν οι Χίτες τα όπλα στους συμμάχους. Ο Γρίβας αποδέχθηκε την πρόταση με αντάλλαγμα να προστατευθούν από τους Βρετανούς οι εθνικόφρονες κάτοικοι της περιοχής. Τα βρετανικά τεθωρακισμένα οχήματα μετέφεραν τους μαχητές της Χ στα παλιά Ανάκτορα. Παρά τις εγγυήσεις των Βρετανών οι ΕΛΑΣίτες κατέστρεψαν και λεηλάτησαν τα σπίτια των Χιτών στο Θησείο.

Οι απώλειες για τη Χ έφτασαν τους 28 νεκρούς και πολλούς τραυματίες ενώ για τον ΕΛΑΣ οι νεκροί και οι τραυματίες υπερέβαιναν τους 200. Οι 28 νεκροί για την οργάνωση του Γρίβα ήταν οι ακόλουθοι, όπως τους διασώζει στη μελέτη του ο Φάνης Χαμόδρακας: Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Π. Αναγνωσταράς, Υπολοχαγός Δημήτριος Αστέρης, Διονύσιος Βαρβίας, Θεοφάνης Βασσάλος, Ιωάννης Γιαρίμογλου, Στυλιανός Γκούμας, Παύλος Δέδες, Δημήτριος Θεοδοσίου, Βασίλειος Θεολογίτης, Μιχαήλ Θεολογίτης, Θεοδόσιος Καλλίγερος, Παύλος Κονδύλης, Αθανάσιος Μιχαλόπουλος, Νικόλαος Οικονόμου, Γεώργιος Παναγιωτίδης, Αθανάσιος Παπαϊωάννου, Μιχαήλ Παραράς, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Πίσχος, Παντελής Πλακωτάρης, Φώτης Ροϊλός, Παντελής Σίμος, Νικόλαος Σολδάτος, Ανδρέας Στασινάκης, Γεώργιος Φουστάνος, Οδυσσέας Χαμόδρακας, Γεώργιος Λάσκαρης.

Μετά τη μάχη του Θησείου, ο Γρίβας διέλυσε την Χ και οι αξιωματικοί και τα μέλη της οργανώσεως εντάχθηκαν στο 143 Τάγμα Εθνοφυλακής. Μετά το 1946, ιδρύθηκε το Εθνικό Κόμμα Χιτών, που όμως δεν κατάφερε πολλά πράγματα στην πολιτική. Ενδεικτικά στις εκλογές του Μαρτίου του 1950 έλαβε μόλις το 0,84% και ακολούθως πέρασε στη λήθη.

Πηγές:

Σπύρος Θ. Δημητρίου, Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, ο αρχηγός της ΕΟΚΑ, εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2017.

Φάνης Α. Χαμόδρακας, Από την Εθνική Αντίσταση στον «Κόκκινο Δεκέμβρη». Ο ρόλος της οργανώσεως «Χ» και ο Γρίβας, εκδόσεις Πελασγός, β’ έκδοση, Αθήνα 2016.

Ιάσων Χανδρινός, Η οργάνωση Χ στην Κατοχή και στα Δεκεμβριανά, σ.σ. 38-53, Ιστορικά Θέματα, τεύχος 112, Γνώμων Εκδοτική, Μάρτιος 2012.

Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, Έκθεσις επί των εθνικών σκοπών και του εθνικού έργου της οργανώσεως «Χ», εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2013.

Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, Απομνημονεύματα του Αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-1959, εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2013.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Ελεύθερη Ώρα" στις 18.12.2021.

Ο Ιερός Λόχος του ΕΔΕΣ

2021-12-13T05:15:00.002-08:00

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικού

Ο Ιερός Λόχος στα Γιάννενα, Οκτώβριος 1944.

Ο Ιερός Λόχος του ΕΔΕΣ, αποτέλεσε ένα ιδιαίτερο ένοπλο σώμα νεαρών σπουδαστών και φοιτητών κυρίως από την Αθήνα και την Καρδίτσα. Σκοπός του ήταν ο πόλεμος κατά των κατακτητών και μόνο, χωρίς να εμπλακεί στη διαμάχη του Πολιτειακού και στις μετέπειτα πολιτικές εξελίξεις. Πήρε το όνομά του από τον Ιερό Λόχο που πολέμησε το 1821 στο Δραγατσάνι της Μολδοβλαχίας.

Οι ρίζες του Ιερού Λόχου εντοπίζονται στην ίδρυση του ΕΣΑΣ, του Εθνικού Συνδέσμου Ανωτάτων Σχολών, που είχε σχηματιστεί ατύπως στα τέλη του 1942 από μια ομάδα φοιτητών του Πολυτεχνείου, η οποία είχε αποσπασθεί από το ΕΑΜ. Ο ΕΣΑΣ θα αναπτυχθεί δεόντως και το καλοκαίρι του 1943 θα διαθέτει τμήματα σε όλο το Πολυτεχνείο. Παράλληλα, θα αποκτήσει σημαντική δύναμη στην ΑΣΟΕΕ και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η ανάπτυξη της δυναμικής του ΕΣΑΣ θα προκαλέσει την άγρυπνη παρακολούθηση από τις οργανώσεις του ΕΑΜ μέσα στο Πολυτεχνείο και στα λοιπά ιδρύματα. Οι αψιμαχίες θα καταλήξουν σε αιματηρές συγκρούσεις με τους κομμουνιστές αλλά ο ΕΣΑΣ θα συνεχίσει τη αλματώδη ανάπτυξή του. Το μότο στα συνθήματα μελών του ΕΣΑΣ ήταν το εξής: «Η Ελλάδα θα νικήσει, και μαζί μ’ αυτήν η ελευθερία. Δε θα μας υποδουλώσει ούτε ο φασισμός, ούτε μια μειοψηφία τρομοκρατών που προσπαθούν να μονοπωλήσουν την αντίσταση για να επιβάλουν δική τους τυρρανία!».

Αρχές Φεβρουαρίου του 1944 ο ΕΣΑΣ ελέγχει τα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα της χώρας. Ενώ τον Αύγουστο, σύμφωνα με τον Πέτρο Μακρή Στάϊκο, η οργάνωση είχε φτάσει τα 40.000 μέλη σχεδόν στο Πανεπιστήμιο και από 1.000 στην ΑΣΟΕΕ και στο Πολυτεχνείο. Ταυτόχρονα, η φυγή του Κίτσου Μαλτέζου από την ΟΚΝΕ θα προκαλέσει μαζικές αποχωρήσεις μελών της οργάνωσης. Το Κόμμα δεν χάνει καιρό και με δικαιολογία ψευδείς κατηγορίες εκτελεί εν ψυχρώ τον Μαλτέζο την 1η Φεβρουαρίου 1944 μπροστά από το άγαλμα του Βύρωνα.

Η δολοφονία αυτή, θα συνταράξει τον αστικό πληθυσμό και θα τον κάνει να ενεργοποιηθεί περισσότερο στις εξελίξεις. Η συνειδητοποίηση της κρισιμότητος του αγώνα θα ξεδιαλύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση και μέσα στον ΕΣΑΣ. Αποφασίζεται άμεσα η συμμετοχή του Εθνικού Συνδέσμου Ανωτάτων Σχολών στο αντάρτικο του βουνού. Αρχικά θα έστελναν ένα εθελοντικό σώμα από σπουδαστές, που θα ονομαζόταν «Ιερός Λόχος», το οποίο θα πλαισιώνονταν από ευέλπιδες αξιωματικούς. Πρώτη σκέψη ήταν να στραφεί στην ΕΚΚΑ και στο 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων του Δημητρίου Ψαρρού. Τελικά, αποφασίστηκε να γίνει επαφή με τον ΕΔΕΣ του Ζέρβα, καθώς ο ίδιος είχε αποδείξει τη δυναμική του αντιμετωπίζοντας διμέτωπο αγώνα με ΕΛΑΣ και Γερμανούς. Τομέας δράσεως θα ήταν η Ήπειρος και το Γενικό Στρατηγείο του ΕΔΕΣ, με τον οποίο είχε γίνει μια πρώτη επαφή στην πρωτεύουσα. Παρ’ όλα αυτά, σκοπός της Διοικούσης Επιτροπής του ΕΣΑΣ δεν ήταν η προσχώρηση στον ΕΔΕΣ και στο πολιτικό πρόγραμμά του, αν και ο ΕΣΑΣ είχε μια ξεκάθαρη αντικομουνιστική και αντιδεξιά σοσιαλδημοκρατική πολιτική ταυτότητα, αλλά η συνεργασία στον εθνικοαπελευθερωτικό και αντικομουνιστικό αγώνα με μια μορφή αυτονομίας δράσεως. Έτσι, επισήμως ο Ιερός Λόχος του ΕΣΑΣ ιδρύεται την 28η Φεβρουαρίου 1944, 27 ημέρες μετά την δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου.

Στις επαφές με τον ΕΔΕΣ στην Αθήνα, οι εκπρόσωποι του ΕΣΑΣ θα έρθουν σε επικοινωνία με τον αξιωματικό του ναυτικού Δημήτριο (Μίμη) Μπαρδόπουλο, έμπιστο άνθρωπο του Ζέρβα. Αποφασίζεται να σταλεί στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΔΕΣ μια τριμελή επιτροπή εκ μέρους του ΕΣΑΣ, την οποία αποτελούσαν οι Ρόδης Ρούφος, Γιώργος Μαζαράκης και Σωτήρης Τσαμπηράς. Εφοδιάστηκαν με την απαραίτητη ψεύτικη ταυτότητα, πλαστή άδεια ταξιδιού του Γερμανικού Φρουραρχείου-προϊόν δωροδοκίας του αρμόδιου υπαξιωματικού- και φύλλο πορείας της οργάνωσης από την Αθήνα, που έπρεπε να εμφανιστεί στο πρώτο αντάρτικο φυλάκιο των Εθνικών Ομάδων του ΕΔΕΣ στην Ελεύθερη Ορεινή Ελλάδα. Παράλληλα, ακολούθησε η πρώτη ορκωμοσία των νέων Ιερολοχιτών στον παπά-Μόσκο για να «μην ντροπιάσουμε τα ιερά όπλα της πατρίδας» όπως θυμάται ο Τσαμπηράς.

Ο Σωτήρης Τσαμπηράς

Το ταξίδι των Ιερολοχιτών προς το Στρατηγείο του Ζέρβα κράτησε λίγες μέρες. Φτάνοντας στην Ελεύθερη Ορεινή Ελλάδα, οι εκπρόσωποι του Ιερού Λόχου αντιλήφθηκαν τη ζωή του αντάρτικου, μιας ζωής έξω από τον μέχρι τότε δικό τους κόσμο. Ο Ρούφος θυμάται πως η πρώτη αντιμετώπιση τους δεν είχε να κάνει με κάτι ξεχωριστό αλλά μια ακόμα φουρνιά νέων προς κατάταξη και στρατολογία ανταρτών. Τελικά, η επιτροπή των Ιερολοχιτών έγινε δεκτή από τον Ζέρβα, για μια κατ’ ιδίαν συζήτηση, στις 20 Μαίου 1944. Ο «Παππούς», όπως αποκαλούσαν τον ηγέτη των Εθνικών Ομάδων του ΕΔΕΣ, έκανε θετική εντύπωση στους νεαρούς σπουδαστές. Σημειώνει ο Τσαμπηράς στο βιβλίο του: «Είδαμ’ επιτέλους τον «Παππού» τούτο το απομεσήμερο. Αποπνέει αγαθότητα και παλικαριά. Γλυκομίλητος –παράξενη μορφή με τις μπότες και τα σπιρούνια, τα ψαρά γένια, τα γελαστά μάτια. Μέτριο ανάστημα, κοιλαράς∙ πρόσωπο βγαλμένο από μυθιστορήματα σαν τόσα άλλα εδώ. Εξασκεί μιαν κάποιαν έλξην. Δεν ξέρω αν είναι γοητεία ηγέτη ή αίγλη πολεμιστή. Μας δέχτηκε απλά, δίχως επισημότητες στο γραφείο του στο Στρατηγείο. Κάθεται και μας ακούει σιωπηλά, με προσοχή. Η ιδέα του Ιερού Λόχου μοιάζει να του αρέσει».

Ο Ζέρβας τους άκουσε με προσοχή και επικρότησε την ίδρυση του Ιερού Λόχου. Ωστόσο, δεν μπόρεσε να γίνει δεκτή η ανεξάρτητη δράση του. Ο Ζέρβας παρέπεμψε τους Μαζαράκη και Τσαμπηρά στο 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, του Επίλαρχου Γεωργίου Αγόρου. Επίλεκτο τμήμα του ΕΔΕΣ που διακρίθηκε σε όλες σχεδόν τις μάχες με τους Γερμανούς κατακτητές και όχι μόνο. Αποφασίστηκε ο Ρόδης Ρούφος να επιστρέψει στην Αθήνα και να ενημερώσει τον ΕΣΑΣ για τη συμφωνία με τον Ζέρβα, ώστε να ξεκινήσουν και άλλες ομάδες φοιτητών για το βουνό.

Με την υπαγωγή του στο 3/40 ΣΕ του Αγόρου, τον Ιούνιο του 1944, ο Ιερός Λόχος θα αποτελέσει τον 6ο Λόχο. Διοικητής του υπήρξε ο Ίλαρχος Θεόδωρος Χαρβαλάκης. Αποτελούνταν από δύο Διμοιρίες, διοικητές της οποίας ήταν ο Υπολοχαγός Χρήστος Δημόπουλος και ο Ανθυπολοχαγός Θεοφάνης Τσιλίχης. Ο τελευταίος σκοτώθηκε στον Αρχάγγελο Πρεβέζης, στις 6 Ιουλίου 1944, σε μάχη με τους Γερμανούς και τη θέση του ανέλαβε ο Υπίλαρχος Δημήτριος Σούτζος. Ο Ιερός Λόχος υπαγόταν στις διαταγές του 3ου Τάγματος του 3/40 Συντάγματος Ευζώνων, διοικητής του οποίου ήταν ο Ταγματάρχης Ιωάννης Κατσαδήμας.

Οι αντάρτες του Ιερού Λόχου που ανέβηκαν στο βουνό έφτασαν συνολικά τους 89. Αυτοί ήταν: Χαράλαμπος Άννινος, Λεωνίδας Αντωνιάδης, Αθανάσιος Αποστολίδης, Νικόλαος Αποστολόπουλος, Ηλίας Αρχιμανδρίτης, Ευάγγελος Βαρθολομαίος, Χρήστος Βελισσαρόπουλος, Άρης Βερύκιος, Βησσαρίων Γιαγιάκος, Παναγιώτης Γιατζόγλου, Θρασύβουλος Γιοβάνης, Κωνσταντίνος Γκορίτσας, Γεράσιμος Γογγάκης, Κωνσταντίνος Γούλας, Δημοσθένης Γραβάνης, Ευάγγελος Γραβάνης, Μιχαήλ Δεσύλας, Αλέξανδρος Ζαχαράτος, Κωνσταντίνος Ζελιώτης, Παναγιώτης Ζήσης, Στέφανος Ζώτος, Κλεομένης Θεολόγης, Σπυρίδων Ιακωβίδης, Θαλής Ιωάννου, Χαράλαμπος Ιωάννου, Μιχάλης Ιωάννου, Ευστάθιος Καλλίτσης, Ευάγγελος Κανελλάκης, Σπυρίδων Κανναβός, Τάκης Καπράλος, Δρακούλης Καραδήμας, Κωνσταντίνος Κασβίκης, Αντώνιος Κιτσίκης, Θωμάς Κοκκόρης, Γεώργιος Κοραής, Ιάκωβος Κορέσης, Γεώργιος Κουρεμένος, Νικόλαος Κουρεμένος, Ηλίας Κουρεμένος, Δήμος Κυρίτσης, Λάκης Λάσκαρης, Κωνσταντίνος Λύκας, Γεώργιος Μαζαράκης, Κωνσταντίνος Μαλικούρης, Βασίλειος Μαντζάρας, Ιωάννης Μαντζάρας, Παναγιώτης Μανώλης, Σωκράτης Μάστορας, Δάμος Μαυρίδης, Κρίτων Μπασακαρόπουλος, Ιωάννης Μπατόπουλος, Γεώργιος Μπέλτσος, Ιωάννης Μπίτσιος, Φωκίων Μπίτσιος, Βασίλειος Μπιστούνης, Λεωνίδας Μπόντζος, Ιωάννης Μπόντζος, Γεώργιος Μπουκουβάλας, Μοναχός, Πέτρος Μυλωνάς, Ευστράτιος Νέλλας, Αθανάσιος Νούμας, Βύρων Ξανθάκης, Ηλίας Παναγιάρης, Νικόλαος Πανταζής, Περικλής Παπαγρηγοριάδης, Φώτιος Παπαδημητρίου, Στυλιανός Παπαϊωάννου, Βασίλειος Παπακωνσταντίνου, Ελευθέριος Παπασπηλιοτόπουλος, Γεώργιος Παπαχριστόπουλος, Ιωάννης Πολυκανδριώτης, Χρήστος Πυρρόπουλος, Ρόδης Ρούφος, Αντώνιος Σίχνης, Αναστάσιος Σούλης, Σπόντζας, Δημήτριος Σταυρόπουλος, Παναγιώτης Τζαννετής, Σωτήριος Τσαμπηράς, Θεοφάνης Τσιλίχης, Νικόλαος Τσουκνίκας, Γεώργιος Τσοχαντάρης, Στυλιανός Φανουράκης, Γεώργιος Χανδρινός, Γεώργιος Χατζόπουλος, Θεόδωρος Χριστογιάννης, Γεώργιος Χρυσοχόου.

Μαχητές του Ιερού Λόχου. Πηγή www.ieroslochosedes.gr

Ο Ιερός Λόχος θα συμμετάσχει, μέσω του 3/40 Συντάγματος του Αγόρου, σε όλες σχεδόν τις κομβικές μάχες της επιχείρησης Κιβωτός του Νώε (καλοκαίρι-φθινόπωρο 1944). Η αρχή γίνεται στον Αρχάγγελο Πρεβέζης στις 6 Ιουλίου 1944. Στόχος της επιχείρησης ήταν η καταστροφή των γερμανικών αμυντικών δυνάμεων και πολυβολείων, η καταστροφή πυρομαχικών και αποθηκών του εχθρού ώστε να ετοιμαστεί το προγεφύρωμα και να εκκαθαρισθεί η περιοχή. Οι δυνάμεις του Ζέρβα πέτυχαν μέσα σε 15 ημέρες να εξουδετερώσουν τις άμυνες των Γερμανών και να δημιουργήσουν το προγεφύρωμα που στα γερμανικά αρχεία φαίνεται σε πόση δύσκολη θέση είχε φέρει τους κατακτητές. Η αμυντική περίμετρος των Γερμανών στην Πρέβεζα ήταν συνολικής έκτασης 50 χιλιομέτρων (Καστροσυκιά-Νικόπολη-Αρχάγγελος-Νέα Σινώπη-Νέα Σαμψούντα-Νέα Κερασούντα-Φιλιππιάδα). Οι Ιερολοχίτες κατόρθωσαν από το πρώτο βράδυ της μάχης να καταλάβουν όλους τους προβλεπόμενους στόχος πριν διαταχθεί η οπισθοχώρηση. Λίγες μέρες μετά οι Γερμανοί θα ανασυνταχθούν και θα επιτεθούν νότια του χωριού. Ο Χαρβαλάκης θα διατάξει τον Δημόπουλο να εκκαθαρίσει το αριστερό πλευρό με τη Διμοιρία του. Οι επιθέσεις θα έχουν αποτελέσματα αλλά ο Ιερός Λόχος θα έχει τους πρώτους τρεις αντάρτες νεκρούς (Ηλίας Κουρεμένος, Τάκης Καπράλος, Θεοφάνης Τσιλίχης).

Ο Ζέρβας θα συγχαρεί αποκλειστικά τους μαχητές του Ίλαρχου Χαρβαλάκη για τη γενναιότητά τους στην κρίσιμη αυτή μάχη. Ο Τσαμπηράς έχει καταγράψει τη στιγμή: «Στην πλατεία του χωριού μια μεγάλη σύναξη από καπεταναίους, κι ανάμεσά τους καθισμένος σε μια καρέκλα ξεχωρίζει ο στρατηγός. Φοράει μια σκονισμένη χακί στολή εκστρατείας δίχως κανένα διακριτικό. Μονάχα από τα νευρικά του χέρια που χαϊδεύουνε την γκρίζα γενειάδα το νιώθεις πως είναι θυμωμένος. Μας κοιτάει και από τα μάτια του πέταξε μια λάμψη. Περάσαμε μπροστά του τραγουδώντας. Κάποιοι αφαιρεθήκανε και τονε βλέπανε γυρνώντας το κεφάλι και κείνος τους χαμογέλασε... Κάτι θα του πανε για μας γιατί σήκωσε το χέρι και μας χαιρετούσε... Και δε χαιρέτησε κανένα λόχο από τους άλλους που περάσανε».

Ο Διοικητής του Ιερού Λόχου, Ίλαρχος Θεόδωρος Χαρβαλάκης

Την επομένη 7η Ιουλίου ο Αγόρος θα εξεδώσει Ημερήσια Διαταγή του 3/40 Σ.Ε. για τη μάχη στην ευρύτερη περιοχή Πρεβέζης:

«Μπροστά στον κόσμο, μπροστά στην Ελλάδα μα πάνω απ’ όλα στην Ιστορία, Αξιωματικοί και Αντάρτες του 3/40, σας συγχαίρω για το θαυμαστό κατόρθωμά σας της 6ης Ιουλίου. Φανήκατε αντάξιοι της υπερόχου ιστορίας του Ζαλόγγου και άφθαστοι κληρονόμοι του μοναδικού παραδείγματος των ηρωϊκών Ελληνίδων που εδικαιώθησαν απόλυτα ύστερα από χρόνια απ’ το μεγαλείο της Φιλοπατρίας σας. Συναισθανθήκατε απόλυτα τη θέση σας μπρος στο φοβερό κατακτητή και μπρος στον αυστηρό κριτή της Ιστορίας προσθέτοντας μια από τις υπέροχες σελίδες της.

Αξιωματικοί και Αντάρτες,

Θεωρώ ως τη μεγαλυτέρα τιμή του βίου μου να βρίσκωμαι επί κεφαλής τέτοιων Ελλήνων, οι οποίοι είμαι βέβαιος πως και εις το μέλλον θα φανούν αντάξια παιδιά της Ελλάδος.Τούτο το απέδειξαν και οι νέοι αντάρτες οι οποίοι κατέβαλον κάθε προσπάθεια να φθάσουν στο ύψος του θάρρους και αυτοθυσίας των παλαιών ανταρτών και συμπολεμιστών μου.
Ας μη λησμονήσωμεν ποτέ τους ήρωας νεκρούς μας που προσέφεραν θυσίαν την ζωήν των διά την Δόξαν και το Μεγαλείον της Πατρίδος στον Κάμπο της Πρέβεζας. Με ιδιαίτερη συγκίνησι και υπερηφάνεια σας σφίγγω καθενός το χέρι γιατί φανήκατε άξιοι του 3/40 Συντάγματος, των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών, της Ελλάδος».

Στην επική μάχη της Μενίνας, ο Ιερός Λόχος θα στρατοπεδεύσει στη θέση Νιοχώρι στο 3ο Τάγμα στο οποίο υπαγόταν και θα αποτελέσει μέρος της εφεδρείας του Αγόρου στο Σταθμό Διοικήσεως. Η αρχική επίθεση των Εθνικών Ομάδων θα είναι πετυχημένη αλλά θα προκαλέσει την αποστολή ενισχύσεων των γερμανικών δυνάμεων από τα Γιάννενα και την Ηγουμενίτσα. Στη σύγκρουση θα διαταχθεί να αναμειχθεί και ο Ιερός Λόχος. Οι ενισχύσεις των Γερμανών από την Ηγουμενίτσα πέφτουν πάνω στη Διμοιρία του Υπολοχαγού Δημόπουλου. Καταστρέφονται πέντε αυτοκίνητα του εχθρού ενώ υπάρχουν και νεκροί Γερμανοί, μεταξύ των οποίων και ο Φρούραρχος της Μενίνας που ερχόταν να αναλάβει τα καθήκοντά του. Οι απώλειες των Ιερολοχιτών είναι δύο νεκροί αντάρτες ο Νίκος Τσουκνίκας και ο Μιχάλης Ιωάννου. Εν τέλει, οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ θα πνίξουν κάθε αντίσταση των Γερμανών και θα καταλάβουν τη Μενίνα. Οι παραδιδόμενοι Γερμανοί ρωτούν τους αντάρτες του Ιερού Λόχου εάν είναι «τα SS του Ζέρβα γιατί σ’ εμάς μόνο τα SS πολεμάνε τραγουδώντας όπως εσείς». Ο Ιερός Λόχος θα πολεμήσει και σε άλλες μάχες με τους Γερμανούς, όπως στη Βρατίλα Θεσπρωτίας (18 Αυγούστου 1944), στη Δωδώνη (14 Σεπτεμβρίου 1944) και στη Τσούκα Ιωαννίνων (27-29 Σεπτεμβρίου 1944).

Πηγές:

Ρόδης Ρούφος, Χρονικό μιας σταυροφορίας, 4η έκδοση, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2015.

Σωτήρης Γ. Τσαμπηράς, Ας μην βρέξει ποτέ. Το οδοιπορικό του Ιερού Λόχου των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών, Ελληνική Ευρωεκδοτική, Αθήνα 1985.

Πέτρος Μακρής Στάϊκος, Κίτσος Μαλτέζος. Ο αγαπημένος των Θεών, β’ έκδοση, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2019.

Δημήτριος Σούτζος, Το ημερολόγιο ενός αντάρτη, εκδόσεις Νέα Θέσις, Αθήνα 1989.

Χρυσηίς Παναγιώτα Θεολόγη, Κωνσταντίνος Θεολόγης, Δημήτριος Φωκ. Μπίτσιος, Το οδοιπορικό του Μένιου Θεολόγη. Στα φτερά της Αντίστασης, [χ.ό.], Καρδίτσα 2014.

Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος, ΕΔΕΣ. Άγνωστες πτυχές από την ιστορία της οργάνωσης, εκδόσεις Περισκόπιο, Αθήνα 2007.

«Μεγάλη Ελλάδα», εφημερίδα του 3/40 Συντάγματος των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών, Ιούλιος 1944.

www.ieroslochosedes.gr

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Ελεύθερη Ώρα", στις 11.12.2021.

Θερμοπύλες, 480 π.Χ.: η ενδοξότερη ήττα όλων των εποχών

2021-12-11T01:44:00.000-08:00

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

"Ο Λεωνίδας στις Θερμοπύλες", πίνακας του Ζακ Λουί Νταβίντ.

Η μάχη των Θερμοπυλών αποτέλεσε την ενδοξότερη ήττα όλων των εποχών στην παγκόσμια ιστορία. Παρόλ΄ αυτά μνημονεύεται ακόμη και σήμερα σαν νίκη. Και όχι άδικα, αν αναλογιστεί κανείς την τελική θυσία 300 Σπαρτιατών και 700 Θεσπιέων απέναντι στις ορδές του Ξέρξη. Το σημαντικότερο νόημα ωστόσο δεν βρίσκεται μόνο στο απαράμιλλο θάρρος των αμυνομένων αλλά στο ότι οι Θερμοπύλες αποτέλεσαν την αρχή του τέλους των περσικών βλέψεων κατάκτησης του δυτικού κόσμου. Η πρώτη φορά που η Περσική αυτοκρατορία αποτόλμησε την εκστρατεία έναντι της αρχαίας Ελλάδας ξεκινά το 490 π.Χ., όπου ο Δαρείος και η πολυπολιτισμική αυτοκρατορία του ηττήθηκαν στη μάχη του Μαραθώνα, από τους συνασπισμένους Έλληνες, των οποίων ηγούνταν οι Αθηναίοι και ο στρατηγός Μιλτιάδης. Με αυτή την μάχη ξεκινούν οι Περσικοί πόλεμοι ή τα Μηδικά. Αφορμή για την προσπάθεια του Δαρείου, έδωσε η περίφημη Ιωνική επανάσταση (499-494 π.Χ.). Ο πρωταρχικός λόγος της επανάστασης των Ιώνων ήταν η αποτίναξη της περσικής κυριαρχίας, δεν έλειψαν ωστόσο και άλλα κίνητρα (οικονομικά), όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα στην ιστορία. Ο Χέρμαν Μπένγκστον θεωρεί πως: "οι βαθύτερες αιτίες της επαναστάσεως έχουν την αφετηρία τους στην πολιτική που εφήρμοζε η Περσία προς τους Ίωνες της Μ. Ασίας. Σύμφωνα με την φεουδαλική δομή του συστήματος διακυβερνήσεως, που χρησιμοποιούσαν οι Πέρσες στις κατακτημένες χώρες, είχαν εγκαταστήσει σ΄όλες τις πόλεις σαν κυβερνήτες Έλληνες αφοσιωμένους στον μεγάλο βασιλέα και είχαν απόλυτη εμπιστοσύνη στην ανυπόκριτη φιλία τούτων. Για τους πολίτες όμως των ελληνίδων πόλεων οι άνδρες αυτοί δεν ήσαν τίποτε άλλο παρά τύραννοι που εδέσμευαν την αυτονομία του δήμου".

Ο Ηρόδοτος, ωστόσο, θεωρεί σαν αφορμή της επανάστασης τα προσωπικά κίνητρα του τυράννου της Μιλήτου, Αρισταγόρα, ο οποίος αποσκοπούσε να εξαπλώσει την κυριαρχία του στο Αιγαίο. Όπως και να έχει, οι Ίωνες ζήτησαν βοήθεια από την μητροπολιτική Ελλάδα. Ο Αρισταγόρας επισκέφθηκε την Ελλάδα το 500/499 π.Χ. με στόχο να πείσει τη Σπάρτη αλλά και ναυτικές δυνάμεις, όπως η Αθήνα, η Κόρινθος και η Αίγινα να συνεισφέρουν στην σύγκρουση με τους Πέρσες. Τελικά, μόνο η Αθήνα έστειλε μια μικρή βοήθεια είκοσι πλοίων και η Ερέτρια μόνο πέντε. Αρχικά υπήρχαν κάποιες επιτυχίες των Ιώνων, αλλά τελικά οι Πέρσες κατέπνιξαν τους επαναστατημένους Ίωνες. Η Μίλητος καταστράφηκε ολοσχερώς, οι θησαυροί της πόλης κλάπηκαν, ακόμη και ο ναός του Διδυμαίου Απόλλωνα διαλύθηκε εκ θεμελίων. Από την στιγμή αυτή ο Δαρείος δεν έπαψε ποτέ να σχεδιάζει την παραδειγματική τιμωρία της μητροπολιτικής Ελλάδας για την μικρή έστω βοήθεια που προσέφερε στους επαναστατημένους Ίωνες. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι το 491 π.Χ. ο Δαρείος έστειλε κήρυκες στην Ελλάδα για να ζητήσουν γη και ύδωρ. Τα νησιά του Αιγαίου στην πλειοψηφία τους υποτάχθηκαν, φοβούμενα την οργή του Πέρση βασιλιά. Οι κήρυκες όπως που στάλθηκαν στην Σπάρτη και στην Αθήνα δεν επέστρεψαν ποτέ. Η δολοφονία των απεσταλμένων του Δαρείου, αποτελούσε παραβίαση των θρησκευτικών κανόνων και όχι μόνο, δεδομένου ότι οι κήρυκες θεωρούνταν ιερά πρόσωπα. Δείχνει όμως και την αποφασιστικότητα των Ελλήνων στην ιταμή πρόκληση του Πέρση βασιλιά.

Ακολούθως, οι Πέρσες με εκστρατεία ετοιμάζονται να εισβάλουν στην Ελλάδα με 600 πλοία και δύναμη 25.000 ανδρών. Καταλαμβάνουν τις Κυκλάδες καθώς και πόλεις της Εύβοιας. Αξίζει να σημειωθεί ότι πρωταρχικός στόχος του Δαρείου υπήρξε η παραδειγματική τιμωρία της Αθήνας και της Ερέτριας, λόγω της βοήθειας τους προς τους Ίωνες. Μετά την μάχη του Μαραθώνα ωστόσο, ο στόχος άλλαξε και στράφηκε εναντίον όλης της Ελλάδας. Οι Αθηναίοι με 9.000 οπλίτες και με 1.000 Πλαταιείς νίκησαν τους υπεράριθμους ασιάτες και ανάγκασαν σε μία ντροπιαστική ήττα την υπερδύναμη του Δαρείου. Ο τελευταίος όμως οργάνωνε με εντατικές ενέργειες την προετοιμασία για μια νέα εκστρατεία. Ο αιφνίδιος θάνατός του το 486 π.Χ., δεν άλλαξε κάτι καθώς ο γιος του Ξέρξης συνέχισε δίχως σταματημό το σχέδιο του πατέρα του. Το μέγεθος του περσικού στρατού ήταν τεράστιο για τα δεδομένα της εποχής. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ό,τι το συνολικό εκστρατευτικό σώμα άγγιζε τους 5.283.220 άνδρες, το πεζικό τους 1.700.000 άνδρες με 300.000 Έλληνες μισθοφόρους, το ιππικό με 80.000 ιππείς και 1207 τριήρεις! Οι αριθμοί αυτοί είναι πολύ εντυπωσιακοί για να είναι αληθινοί και αμφισβητούνται από σημερινούς ερευνητές. Το μόνο βέβαιο ωστόσο, ήταν ότι ο στρατός του Ξέρξη ήταν υπεράριθμος, αν λάβουμε υπόψη μας ότι σ' αυτόν συμμετείχαν 46 έθνη μόνο στη στεριά. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο αυτά ήταν: Πέρσες, Μήδες, Κίσσιοι, Υρκάνιοι, Ασσύριοι, Βάκτριοι, Σάκες, Ινδοί, Άριοι, Πάρθοι, Χοράσμιοι, Σόγδοι, Γανδάριοι, Δαδίκες, Κάσπιοι, Σάραγγες, Πάκτιοι, Ούτιοι, Μύκοι, Παρικάνιοι, Άραβες, Αιθίοπες από την Ασία και νότια της Αιγύπτου, Λίβυοι, Παφλαγόνες, Λίγιοι, Ματιηνοί, Μαριανδυνοί, Σύροι, Φρύγες, Αρμένιοι, Λυδοί, Μυσοί, Θράκες, Καβαλείς, Μιλίες, Μόσχοι, Τιβαρυνοί, Μάκρωνες, Μοσύνοικοι, Μάρες, Κόλχοι, Αλαρόδιοι, Σάσπειρες, Σαγάρτιοι.

Ο ιστορικός των Περσικών πολέμων μάλιστα αναφέρει, την αντίδραση ενός Έλληνα από τον Ελλήσποντο, μόλις αντίκρισε τον άπειρο στρατό του Ξέρξη: "Δία, γιατί πήρες σχήμα Πέρση άνδρα και το όνομα του Ξέρξη κι επιχειρείς να καταστήσεις ανάστατη την Ελλάδα, οδηγώντας στην καταστροφή της το ανθρώπινο γένος, ενώ και χωρίς αυτά μπορείς να την καταστρέψεις;". Το ηθικό των Ελλήνων ήταν πεσμένο, βλέποντας και ακούγοντας την δυναμική του περσικού στρατού. Ωστόσο, τα πράγματα έγιναν χειρότερα όταν οι χρησμοί του δελφικού μαντείου έκαναν λόγο για "όλεθρο και καταστροφές". Όταν οι Έλληνες ζήτησαν χρησμό στο μαντείο των Δελφών, η απάντηση της Πυθίας ήταν ξεκάθαρη: "Τι κάθεστε, ταλαίπωροι; Φύγετε στα έσχατα της γης, αφήνοντας τα σπίτια σας και την άκρη της τροχοειδούς σας πόλης. Ο επερχόμενος Άρης από την Ασία θα καταστρέψει τα πάντα και όχι μόνο τα τείχη σας, αλλά και πολλά άλλα θα χαθούν, και πολλοί αθάνατοι ναοί θα παραδοθούν στη φωτιά. Βγείτε λοιπόν από το άδυτο, βυθίζοντας σε θλίψη τις ψυχές σας". Ο χρησμός αυτός προκάλεσε αποθάρρυνση στην αντιπροσωπεία που είχε σταλεί στο μαντείο. Και επειδή γνώριζαν ότι δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στις πόλεις τους με έναν τέτοιο ολέθριο χρησμό, ικέτεψαν για μια πιο αισιόδοξη και διδακτική συμβουλή ενόψει της περσικής επίθεσης. Η Πυθία αποκρίθηκε: "Δεν μπορεί η Αθήνα να εξιλεώσει τον Ολύμπιο Δία, ακόμη κι αν τον ικετέψει με πολλά λόγια και με πολλή σύνεση. Αυτό μόνο μπορώ να σας βεβαιώσω, ότι ακόμη κι αν όλα αλωθούν στη χώρα του Κέκροπα, ευδόκησε όμως ο Δίας, χαριζόμενος στην Αθηνά, ώστε το ξύλινο τείχος να μείνει μόνο απόρθητο, για να σώσει εσάς και τα τέκνα σας. Μην περιμένετε λοιπόν τις προσβολές του ιππικού και του πεζικού, αλλά υποχωρήστε, στρέφοντας τα νώτα. Με άλλο τρόπο θ΄ αντιταχθείτε".

Ο χρησμός αυτός, σαφέστατα πιο ήπιος σε σχέση με τον πρώτο, φαίνεται πως καθόρισε το τελικό αμυντικό σχέδιο των συνασπισμένων Ελλήνων. Στη σύνοδο της Κορίνθου (φθινόπωρο 481 π.Χ.) αποφασίστηκε η από κοινού αντιμετώπιση του Περσικού στρατού. Παράλληλα, ειδοποιήθηκαν όσοι ήταν ύποπτοι μηδισμού (όπως πχ. Θεσσαλοί, Βοιωτοί), πως αν τελικά συν έπρατταν με τον εχθρό, θα τιμωρούνταν με θάνατο και το ένα δέκατο της περιουσίας τους θα δινόταν στο δελφικό μαντείο. Η σημασία της συνόδου ήταν μεγάλη. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος έγραψε γι΄ αυτή: "Αυτή η κοινή σύνοδος είναι ένα από τ΄ αξιομνημόνευτα γεγονότα της αρχαίας ελληνικής ιστορίας. Είναι η πρώτη απόπειρα στα ιστορικά χρόνια, και η μόνη του πρώτου ελληνισμού, ολοσχερούς ένωσης του έθνους". Στο ίδιο μήκος κύματος ο Μπένγκστον σημειώνει: "Η μεγάλη ανάγκη της στιγμής έκανε τους Έλληνες να λησμονήσουν όλες τις διαφορές τους και να θυμηθούν όσα τους συνένωναν, την κοινή καταγωγή τους και την ενιαία εθνική τους υπόσταση". Οι Σπαρτιάτες επιθυμούσαν να μετατρέψουν την Πελοπόννησο σε ένα είδος φρουρίου, κατασκευάζοντας μια αμυντική γραμμή στον Ισθμό. Ωστόσο, η Σπάρτη δεν φημιζόταν για τον στόλο της και δεδομένης της σχετικής αδυναμίας του περσικού στόλου αποφασίστηκε οι Έλληνες να χτυπήσουν τον εχθρό στο αδύναμο του σημείο, που τύχαινε να είναι το δυνατό σημείο των Ελλήνων. Την οργάνωση του σχεδίου ανέλαβε ο Θεμιστοκλής στη θάλασσα. Ο περίφημος αθηναϊκός στόλος είχε δυναμική και πιθανότητες. Την αρχηγία στη ξηρά εννοείται πως ανέλαβαν οι Σπαρτιάτες. "Αποστολή του κατά ξηράν στρατού των Ελλήνων", σύμφωνα με τον Μπένγκστον, "θα ήταν να συγκρατήση, συντονίζοντας την δράση του με τις επί μέρους ναυτικές δυνάμεις, την προέλαση των Περσών μέσα στο πάτριο έδαφος επί τόσο χρονικό διάστημα, όσο θα χρειαζόταν μέχρις ότου ο ελληνικός στόλος κατέφερε στον περσικό το αποφασιστικό κτύπημα, κατά την ευνοϊκή γι΄αυτόν στιγμή".

Αρχικά, οι Έλληνες σκέφτονταν να οργανώσουν την άμυνά τους στη κοιλάδα των Τεμπών. Έτσι έστειλαν μια στρατιωτική δύναμη να επιβλέψει την κατάσταση. Η αμφιλεγόμενη στάση των Θεσσαλών, που ήταν ύποπτοι μηδισμού, καθώς και η ακατάλληλη για άμυνα περιοχή ανάγκασαν τον Θεμιστοκλή και τον Ευαίνετο, που ηγούνταν της δύναμης, να επιστρέψουν. Τελικά αποφασίσθηκε ως η πλέον σωστή επιλογή για άμυνα, τα στενά των Θερμοπυλών. Ο αριθμός του ελληνικού στρατού που στρατοπέδευσε στις Θερμοπύλες, υπολογίζεται σήμερα στους 4.000 άνδρες. Την εποχή εκείνη το σύνολο των ετοιμοπόλεμων στρατιωτών στην Πελοπόννησο υπολογίζεται στους 25.000 άνδρες. Ο λόγος που τα στενά των Θερμοπυλών υπερασπίστηκαν μόνο 4.000 έχει να κάνει με θρησκευτικούς λόγους αλλά και με τον φόβο του αήττητου του Περσικού στρατού. Η ηγεσία των υποστηρικτών των Θερμοπυλών ανατέθηκε με τη σύμφωνη γνώμη όλων, στον Λεωνίδα, βασιλιά της Σπάρτης. Παραμονές της μάχης στάλθηκε πρεσβεία του Ξέρξη στον Λεωνίδα, η οποία απαίτησε υποταγή των Ελλήνων με αντάλλαγμα τον διορισμό του σαν ηγεμόνα όλης της Ελλάδος. Οι προτάσεις δεν έγιναν αποδεκτές βεβαίως. Ωστόσο, ο Ξέρξης έστειλε και δεύτερη πρεσβεία όπου ζήτησε "γη και ύδωρ", επισημαίνοντας ότι ενδεχόμενη άρνηση θα σήμαινε και ολοκληρωτική εξαφάνιση του ελληνισμού. Αυτή την φορά, η απάντηση του Λεωνίδα έμεινε στην ιστορία σαν απόφθεγμα θάρρους και ανδρείας, "Μολών λαβέ". Ο Ξέρξης θεώρησε ταπεινωτική την απάντηση του "ασήμαντου φυλάρχου" Λεωνίδα. Η οργή του θα έσβηνε μόνο με την συντριβή των αυθάδων Σπαρτιατών, που τολμούσαν να αψηφούν έτσι τον Μέγα Βασιλέα. Κι ενώ η μάχη ήταν επικείμενη, οι Σπαρτιάτες άρχισαν να ψάλουν τον ύμνο στους Διόσκουρους, που θεωρούνταν πάτρωνες του Σπαρτιατικού στρατού: "Προελάστε, ω της ευάνδρου Σπάρτης γιοί πατέρων πολιτών, προβάλετε την ασπίδα από αριστερά με το δεξί δορατίστε με τόλμη. Μη φοβάστε για τις ζωές σας, γιατί αυτό δεν είναι πατροπαράδοτο στη Σπάρτη".

Μετά από την επίκληση αυτή, ο Λεωνίδας οργάνωσε τους άνδρες του και τοποθετήθηκε στην πρώτη γραμμή της φάλαγγας. Πρώτα στάλθηκαν από τους στρατηγούς του Ξέρξη, στρατεύματα Μήδων και Κισσίων τα οποία δεν μπόρεσαν να επιτεθούν συντονισμένα και οι Σπαρτιάτες με τη φάλαγγα τα ανάγκασαν σε άτακτη φυγή. Οι Μήδοι και οι Κίσσιοι βασίζονταν πρωτίστως στα τόξα τους και δευτερευόντως στα εγχειρίδια τους. Οι Σπαρτιάτες μέσα από την φάλαγγα, επικαλούνταν την "Άρτεμη Αγροτέρα", παραδοσιακή κραυγή των Σπαρτιατών, που τους βοηθούσε τόσο στο συντονισμό του βηματισμού όσο και στην απόκτηση αυτοπεποίθησης έναντι του εχθρού. Η οργή του μεγάλου βασιλέα, Ξέρξη δεν άλλαζε την κατάσταση. Ο Πoλ Κάρτλετζ έγραψε για την στρατηγική των Σπαρτιατών: "Οι Σπαρτιάτες συνέβαλαν καθοριστικά στην αποτυχία της περσικής επίθεσης, χρησιμοποιώντας τακτικές που μόνο οι πιο καλά εκπαιδευμένοι και οι πιο πειθαρχημένοι στρατοί θα τολμούσαν έστω να διανοηθούν - μια σειρά από προσποιητές υποχωρήσεις τις οποίες ακολουθούσαν ξαφνικές και φονικές αντεπιθέσεις εναντίον των Περσών, που τους καταδίωκαν βέβαιοι για τη νίκη τους". Στις τρεις μέρες που διήρκεσε η μάχη, οι Πέρσες απέτυχαν να συντρίψουν τους Σπαρτιάτες του Λεωνίδα. Ούτε οι "Αθάνατοι", ούτε κανένα άλλο σχέδιο έδωσε λύσεις στον Ξέρξη. Την τρίτη μέρα ο Εφιάλτης παρουσιάσθηκε στον Ξέρξη και του γνωστοποίησε πως μπορεί να οδηγήσει τον στρατό του πίσω από τους μαχόμενους Σπαρτιάτες, έτσι ώστε να τους κυκλώσει και να τους εξουδετερώσει. Το πέρασμα των Θερμοπυλών μπορούσε να παρακαμφθεί μέσω της Ανόπαιας, ενός μονοπατιού που οδηγούσε πίσω ακριβώς από το μέρος που είχε στρατοπεδεύσει ο Λεωνίδας και οι πολεμιστές του. Από εκεί καθοδήγησε ο Εφιάλτης τον Υδάρνη και αφού εξουδετέρωσε τους λιγοστούς Φωκείς που φύλαγαν το μονοπάτι βρέθηκε στα μετόπισθεν των Σπαρτιατών. Παρ΄ όλα αυτά, οι Σπαρτιάτες κράτησαν όσο χρειαζόταν για να εκτελέσουν πιστά την αποστολή τους, δηλαδή τη μεταφορά όλων των ελληνικών πλοίων δυτικά της Εύβοιας με κατεύθυνση προς το Νότο. Άλλωστε, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι την ίδια μέρα που ξεκίνησε η μάχη στις Θερμοπύλες, άρχισε και η ναυμαχία στο Αρτεμίσιο.

Ο Λεωνίδας και οι 300 νεκροί. Σκηνή από την ταινία "300".

Η θυσία των 300 Σπαρτιατών και των 700 Θεσπιέων αποτέλεσε ένα παράδειγμα αφοσίωσης στο καθήκον. Ειδικά οι Σπαρτιάτες είχαν γαλουχηθεί σ΄ αυτόν τον τρόπο ζωής από τα οχτώ τους χρόνια. Λέγεται ότι ο Ξέρξης έμεινε κατάπληκτος από τον τρόπο που πολέμησαν οι Σπαρτιάτες ακόμη και τις τελευταίες στιγμές, χωρίς να ζητήσουν έλεος. Δεν γνώριζε προφανώς, ότι στη Σπάρτη η αφιέρωση στην πατρίδα και το ιδανικό της ελευθερίας ξεπερνούσαν σε αξία την ανθρώπινη ζωή. Για τους πολεμιστές του Λεωνίδα, η μάχη στις Θερμοπύλες σήμαινε βέβαιος θάνατος κάτι που γνώριζαν. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα από δύο ενέργειες των Σπαρτιατών. Πρώτον, ο Λεωνίδας διάλεξε τους άνδρες του έχοντας ως κριτήριο αν έχουν γιο, ώστε να συνεχιστεί η παράδοσή τους μέσω του παιδιού τους. Δεύτερον, λίγες μέρες πριν ξεκινήσει η μάχη, οι Σπαρτιάτες χτένιζαν τα μακριά τους μαλλιά και γυμνάζονταν ιδιαίτερα. Η συμπεριφορά αυτή προκάλεσε την απορία του Ξέρξη. Την απάντηση του την έδωσε ο πρώην βασιλιάς της Σπάρτης, που βρίσκονταν εξόριστος στην αυλή του μεγάλου βασιλέα, ο Δημάρατος. Η συμπεριφορά αυτή σήμαινε αποφασιστικότητα να πεθάνουν κρατώντας τις Θερμοπύλες. Το 479 π.Χ. ακολούθησαν δύο σημαντικές μάχες, αυτή των Πλαταιών και η ναυμαχία της Μυκάλης, που ανάγκασαν τους Πέρσες σε ολοκληρωτική ήττα. Ειδικά στις Πλαταιές, οι Έλληνες υπό την διοίκηση του Παυσανία κατατρόπωσαν τους Πέρσες του Μαρδόνιου. Οι Περσικοί πόλεμοι έληξαν με νίκη των Ελλήνων. Η αντίσταση των 300 Σπαρτιατών του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες έδειξε στους υπόλοιπους Έλληνες ότι υπήρχε δυνατότητα να σταματήσουν τους Πέρσες. Για τη σημασία της μάχης των Θερμοπυλών έγραψε ο Πoλ Κάρτλετζ: "Εκ των υστέρων, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι οι μάχες του 480 και του 479 π.Χ., και ιδίως η μάχη των Θερμοπυλών, αποτέλεσαν ένα σημείο καμπής όχι μόνο στην ιστορία της κλασικής Ελλάδας, αλλά και στην ιστορία του ανατολικού και δυτικού κόσμου".

Πηγές:

Hermann Bengtson, Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος. Από τις απαρχές μέχρι τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα1991.

Paul Cartledge, Οι Σπαρτιάτες. Μια επική ιστορία, εκδόσεις Λιβάνης, Αθήνα 2004.

Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Β΄, εκδόσεις Liberis.

Νικηφόρος Φωκάς - Ιωάννης Τσιμισκής, οι κορυφαίοι αυτοκράτορες της Μακεδονικής δυναστείας

2021-12-10T01:34:00.003-08:00

Ο Νικηφόρος Β' Φωκάς.

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Στα χρόνια της Μακεδονικής δυναστείας, η αυτοκρατορία άκμασε λόγω των ανακτήσεων πολλών παλαιότερων εδαφών από τους μωαμεθανούς σε Αιγαίο και Ανατολή, αρχικά με στρατηλάτη-αυτοκράτορα το Νικηφόρο Φωκά και αργότερα με τον Ιωάννη Τσιμισκή. Απαρχή όλων αυτών των γεγονότων αποτέλεσε η άνοδος στον αυτοκρατορικό θρόνο, το 959 μ.Χ., του Ρωμανού Β' διαδόχου του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου. Από αυτή την περίοδο ξεκίνησε η ακμή της Μακεδονικής δυναστείας.

Ο Ρωμανός όταν διαδέχθηκε τον πατέρα του, ήταν 24 χρονών, νυμφευμένος με την πανέμορφη Θεοφανώ, ο ρόλος της οποίας ήταν καθοριστικός στα κατοπινά χρόνια. Παρότι ήταν ικανός δεν ασχολήθηκε με την διοίκηση της αυτοκρατορίας αλλά αρκέστηκε να διορίσει το 958 παραδυναστεύοντα της Συγκλήτου τον ευνούχο Ιωσήφ Βρίγγα. Από τότε ο Βρίγγας διοικούσε ουσιαστικά όλες τις κτήσεις του Βυζαντίου. Επίσης ο Ρωμανός ανέθεσε το αξίωμα του Δομέστικου των σχολών της Ανατολής στο Νικηφόρο Φωκά και αυτό της Δύσης στον Λέοντα Φωκά. Όπως υποστηρίζει ο Ostrogorsky, η ολιγόχρονη βασιλεία του Ρωμανού παρουσιάζει ενδιαφέρον μόνο ως μετάβαση στα χρόνια της βασιλείας του Φωκά αλλά και του Τσιμισκή.

Τον Ιούλιο του 960 ο Νικηφόρος Φωκάς εκστρατεύει εναντίον της Κρήτης και μετά από πολιορκία 8 μηνών την επανακτεί για λογαριασμό της αυτοκρατορίας. Στις 7 Μαρτίου 961 ο Φωκάς ελέγχει όλο το νησί. Η στρατηγική ικανότητα του Νικηφόρου φάνηκε όταν χρησιμοποίησε γέφυρες-σκάλες από τα πλοία ακόμα και τις συνέδεσε με τα αφύλακτα παράλια. Η γρήγορη αποβίβαση του στρατεύματος αιφνιδίασε τους μουσουλμάνους και τελικά οδήγησε στην οριστική κατάληψη του Χάνδακα. Κατά την είσοδο του Φωκά στην πόλη του Χάνδακα, μετά την λεηλασία του στρατεύματος, ο Φωκάς φρόντισε για τη διάδοση της χριστιανικής πίστης στους μωαμεθανούς. Τα πλούσια λάφυρα μαζεύτηκαν και θα δίνονταν στον αυτοκράτορα κατά την επιστροφή στη Βασιλεύουσα. Η υποδοχή που ετοίμασε ο Ρωμανός Β΄ ήταν πράγματι μεγαλοπρεπέστατη.

Αναφέρει ο Παπαρρηγόπουλος: "Μπροστά προπορεύονταν τ'αμάξια που μετέφεραν τα λάφυρα: χρυσό και πάρα πολύ ασήμι σε βαρβαρικό νόμισμα και άκοπο, πέπλα με χρυσά στολίδια, τάπητες βαμμένοι με θαλασσινή πορφύρα, κειμήλια κάθε είδους επεξεργασμένα με πολλή τέχνη, ακτινοβολώντας από το χρυσάφι, λόγχες, ασπίδες και τόξα αναρίθμητα". Μετά από τα λάφυρα ακολουθούσαν οι αιχμάλωτοι, μεταξύ των οποίων βρίσκονταν ο εμίρης Αμπντούλ Αζίζ και τα μέλη της οικογένειάς του. Ο Ρωμανός τους φέρθηκε ανάλογα και τους δώρισε ένα κτήμα έξω από τη Βασιλεύουσα για να ζουν με αξιοπρέπεια. Ο εμίρης κράτησε την πίστη του, οι απόγονοί του όμως βαπτίστηκαν χριστιανοί και έμειναν γνωστοί στην ιστορία με το όνομα των Ανεμάδων.

Μετά από ξεκούραση λίγων βδομάδων, ο Φωκάς στάλθηκε σε νέα εκστρατεία εναντίων των Αράβων του Σαϊφ αλ Νταουλάχ και κατέλαβε τις πόλεις Ανάζαρβο, Γερμανίκεια, Δολίχη, Τελούχ, και τον Δεκέμβριο του 962, την πρωτεύουσα της Συρίας, το Χαλέπι. Έτσι, μετά την ανάκτηση της Κρήτης και την νίκη στην Ασία, ο Φωκάς απομάκρυνε άλλο ένα επικίνδυνο αραβικό κίνδυνο για την αυτοκρατορία. Οι επιτυχίες αυτές του Νικηφόρου Φωκά ανησυχούσαν τον ευνούχο Βρίγγα και μετά τον απρόσμενο θάνατο του αυτοκράτορα Ρωμανού, τον Μάρτη του 963, προσπάθησε να κρατήσει μακριά τον Φωκά από την Κωνσταντινούπολη. Η Θεοφανώ όμως, μετά τον θάνατο του συζύγου της, θέλοντας να παραμείνει στο προσκήνιο σαν αυτοκράτειρα χάλασε τα σχέδια του Βρίγγα και ήρθε σε συμφωνία με τον Φωκά.

Ο τελευταίος εισήλθε στην Πόλη στις 14 Αυγούστου και μετά από λίγες μέρες αναρχίας και πολεμικών συμπλοκών μεταξύ των υποστηρικτών του Ιωσήφ Βρίγγα και του στρατού του Νικηφόρου, ορκίστηκε αυτοκράτορας στο ναό της Αγίας Σοφίας στις 16 του ίδιου μηνός. Την ώρα που ετοιμαζόταν να εισέλθει ο Φωκάς στην Αγία Σοφία για να στεφθεί αυτοκράτορας, ο λαός φώναζε με μια φωνή: "Τον Νικηφόρο βασιλιά ζητά ο λαός, τον Νικηφόρο οι νόμοι δέχονται, τον Νικηφόρο το παλάτιο δέχεται. Αυτές είναι οι ευχές του παλατιού, αυτές είναι οι θελήσεις του στρατοπέδου, αυτές είναι οι ευχές του λαού. Τον Νικηφόρο αναμένει ο κόσμος, τον Νικηφόρο δέχεται ο στρατός. Το κοινό καλό τον Νικηφόρο ζητά. Για το κοινό καλό ο Νικηφόρος θα βασιλέψει. Εισάκουσέ μας Θεέ, Σε παρακαλούμε, εισάκουσέ μας Θεέ και δίνε ζωή στον Νικηφόρο. Νικηφόρε Αύγουστε, εσύ ο ευσεβής, εσύ ο σεβαστός. Ο Θεός σ' έδωσε, ο Θεός θα σε φυλάξει. Σεβόμενος τον Χριστό νικάς πάντα. Πολλούς χρόνους ο Νικηφόρος θα βασιλέψει. Το βασίλειο των χριστιανών θα περιφρουρήσει ο Θεός".

Με τη στέψη του αυτή, ο Νικηφόρος κατάφερε να συνδεθεί νόμιμα με την Μακεδονική δυναστεία αφού νυμφεύθηκε τη Θεοφανώ και αυτομάτως έγινε πατριός των δύο μικρών παιδιών της. Άμεσα ο νέος αυτοκράτορας επέλεξε τους δικούς του ανθρώπους σε θέσεις κλειδιά για την στρατιωτική και όχι μόνο διοίκηση της αυτοκρατορίας του. Στη θέση που είχε ο ίδιος πριν τον Αύγουστο του 963, δηλαδή του Δομέστικου της Ανατολής διόρισε τον Ιωάννη Τσιμισκή. Σ' αυτή του Δομέστικου της Δύσης παρέμεινε ο αδερφός του Λέοντας και Καίσαρας ορίστηκε ο πατέρας του Βάρδας Φωκάς. Όσο για τον μέγα πολέμιο του Νικηφόρου, τον Ιωσήφ Βρίγγα, αρχικά τον εξόρυξε στην Παφλαγονία και αργότερα κλείστηκε σε μοναστήρι όπου απεβίωσε εκεί.

Σχετικά με την εσωτερική του πολιτική ο Νικηφόρος θέλησε να βάλει τέλος στο πλουτισμό της εκκλησίας. Πολλοί κληρικοί είχαν ξεχάσει τον πραγματικό ρόλο τους και ασχολούνταν αποκλειστικά με τον προσωπικό τους χρηματικό κέρδος. Ο νέος αυτοκράτορας διακρινόταν για τις στρατηγικές του ικανότητες αλλά και για τον ασκητικό τρόπο ζωής του. Σαν πιστός χριστιανός μελετούσε τις Γραφές και προσευχόταν καθημερινά, απαγόρευε στον εαυτό του υλικές πολυτέλειες και είχε συχνή επικοινωνία με πνευματικούς και ασκητικούς ανθρώπους. Προσπάθησε και κατάφερε να περιορίσει την αύξηση της εκκλησιαστικής περιουσίας με διάταγμα του, το 964, με το οποίο απαγόρευε την περαιτέρω αύξηση της εκκλησιαστικής και μοναστηριακής γαιοκτησίας. Απαγορεύθηκε επίσης και η ίδρυση νέων μοναστηριών και εκκλησιαστικών ιδρυμάτων για τον ίδιο λόγο. Το 965 συνέχισε τον πόλεμο στην ανατολή και με την κατάκτηση της Κιλικίας και της Κύπρου άνοιξε ο δρόμος για την απόλυτη κυριαρχία του στη Συρία.

Έτσι κατόρθωσε να αυξήσει σημαντικά τα εδάφη της βυζαντινής αυτοκρατορίας στα σπουδαία κέντρα της ανατολής όπως η Αντιόχεια και Χαλέπι που οι κάτοικοί τους σαν υποτελείς πλήρωναν φόρους στο βυζαντινό κράτος. Την αυτή περίοδο Βούλγαροι απεσταλμένοι φτάνουν στη Βασιλεύουσα και απαιτούν, μεταξύ άλλων, την παραχώρηση της Πόλης και χορηγίες. Ο Νικηφόρος αφού τους είπε "Φοβερό θα ήταν αν, έχοντας νικήσει όλους μας τους αντιπάλους, φτάναμε στο σημείο σαν δούλοι αιχμάλωτοι να πληρώσουμε φόρους σε σκυθικό έθνος, φτωχό και μολυσμένο" τους τιμώρησε για το θράσος τους, τους εξεδίωξε και για να μην ανοίξει και άλλο μέτωπο ταυτόχρονα με την ανατολή, πρόσφερε συνεργασία και χρήματα στον Ρώσο ηγεμόνα Σβιατοσλάβο ώστε να εισβάλει στη Βουλγαρία, κάτι που τελικά έγινε. Στα εσωτερικά του Βυζαντίου πάλι, ο Νικηφόρος το 967 εξέδωσε διάταγμα όπου αφαιρείται το δικαίωμα προτεραιότητας των χωρικών σε περίπτωση εκποίησης κτημάτων των λεγόμενων "δυνατών". Μ' αυτόν τον τρόπο ο Νικηφόρος σταματά οριστικά την αντί-αριστοκρατική πολιτική που ακολουθούσαν οι προκάτοχοί του.

Ωστόσο, δεν κατάφερε να συνεχίσει το μεταρρυθμιστικό του έργο εξαιτίας της προδοσίας της συζύγου του Θεοφανώς και του ανιψιού και συνεργάτη του Ιωάννη Τσιμισκή. Τη νύχτα της 10ης Δεκεμβρίου 969 δολοφονήθηκε στον κοιτώνα του από τον Ιωάννη. Η δολοφονία αυτή ουσιαστικά ήταν έργο της Θεοφανώς, που έπεισε τον εραστή της Ιωάννη να τη διαπράξει. Βλέπουμε πάλι τον παρασκηνιακό και καίριο ρόλο της αυτοκράτειρας, που όλη της η ζωή ήταν γεμάτη από συνωμοσίες, παράνομους έρωτες και δολοπλοκίες με μόνο στόχο την παραμονή της ιδίας στα πολιτικά πράγματα. Την μοιραία εκείνη νύχτα ο Νικηφόρος παρακολουθούσε εκκλησιαστικές ψαλμωδίες όταν κάποιος έμπιστος του τον ενημέρωσε για το υπαρκτό σχέδιο ανατροπής του. Μάλιστα υπήρχαν πληροφορίες ότι οι δολοφόνοι του κρύβονταν ήδη στον γυναικωνίτη, κάτι το οποίο ίσχυε απολύτως αφού η ίδια η Θεοφανώ είχε φροντίσει γι'αυτό. Ο αυτοκράτορας όμως δεν μπορούσε να φανταστεί τη συνωμοσία της συζύγου του. Αφού κοιμήθηκε ο Νικηφόρος, βγήκαν από τον γυναικωνίτη ο Τσιμισκής και οι λοιποί συνωμότες. Όρμησαν πάνω του και τον χτυπούσαν, ο Τσιμισκής μάλιστα τον απειλούσε και του τραβούσε με μίσος τα γένια, πιθανώς επηρεασμένος από λόγια της Θεοφανούς. Η μόνη αντίδραση του Νικηφόρου Φωκά λίγο πριν δολοφονηθεί ήταν τα λόγια "Θεοτόκε βοήθα".

Ο Ιωάννης Τσιμισκής

Εν μία νυκτί, ο Ιωάννης Τσιμισκής κατέλαβε τον αυτοκρατορικό θρόνο και τα νέα έγιναν γρήγορα γνωστά. Παρόλα αυτά, το παράνομο ζευγάρι αντιμετώπισε πρόβλημα από τον Πατριάρχη Πολύευκτο, ως προς την έγκρισή του. Η Θεοφανώ ήθελε να παντρευτεί τον Τσιμισκή για να παραμείνει στα πράγματα. Ο Πατριάρχης όμως γνωστοποίησε ότι ήταν ανήθικο να νομιμοποιήσει στην ουσία την δολοφονία του Νικηφόρου από τους συνωμότες, που τώρα ζητούσαν να παντρευτούν σύμφωνα με το εθιμοτυπικό. Έτσι ο Πολύευκτος πρότεινε στον Ιωάννη να απομακρύνει την Θεοφανώ από τα ανάκτορα και να τιμωρήσει τους άλλους δολοφόνους του Φωκά για να τον στέψει αυτοκράτορα. Ο Τσιμισκής δέχθηκε το αντάλλαγμα αναγκαστικά.

Επιπλέον, ο Πατριάρχης απαίτησε από τον Τσιμισκή να ακυρώσει το διάταγμα που είχε θεσπίσει ο Νικηφόρος Φωκάς για την απαγόρευση της αύξησης της εκκλησιαστικής περιουσίας κάτι που επίσης δέχθηκε ο νέος αυτοκράτορας. Η Θεοφανώ τιμωρήθηκε με εξορία ως αντιστάθμισμα σε όσα είχε διαπράξει. Η περίοδος της αυτοκρατορίας του Ιωάννη Τσιμισκή έχει ιδιαίτερη σημασία ως προς τη στρατηγική μεγαλοφυΐα και ικανότητα του. Όπως είδαμε στα χρόνια της βασιλείας του Φωκά, η αυτοκρατορία ανέκτησε καταρχήν πολλά εδάφη από τους μωαμεθανούς και στη συνέχεια κατέκτησε επιπλέον εδάφη τόσο στην ανατολή όσο και στη μεσόγειο. Ο Τσιμισκής όχι μόνο διατήρησε τα εδάφη που είχε προσαρτήσει ο Νικηφόρος αλλά κατέκτησε και άλλα. Ο Σβιατοσλάβος, που είχε χρησιμοποιήσει ο Φωκάς για να αναχαιτίσει τους Βούλγαρους,ενθαρρυμένος τώρα από την αύξηση της δύναμής του και την δολοφονία του Φωκά παρουσιάζεται απειλητικός και ζητά απαιτητικά από τον Ιωάννη να του παραχωρήσει την Βασιλεύουσα και όλες τις ευρωπαϊκές κτήσεις της αυτοκρατορίας και οι Βυζαντινοί να αποσυρθούν στην Ασία!

Ο Τσιμισκής αρνήθηκε βεβαίως και ετοίμασε τις δυνάμεις του για πολεμική αναμέτρηση. Τα αποτελέσματα της εκστρατείας του ήταν από τα πιο ένδοξα της βασιλείας του. Κατέκτησε διαδοχικά την Μεγάλη Πρεσθλάβα, τη Σιλιστρία και χρησιμοποιώντας το περίφημο υγρό πυρ, ανάγκασε τον Σβιατοσλάβο σε παράδοση. Έτσι οι δυνάμεις του Σβιατοσλάβου κατήντησαν ουσιαστικά μέρος του βυζαντινού στρατού, καθώς χρησιμοποιήθηκαν σαν αμυντικές εφεδρείες σε ενδεχόμενες επιθέσεις στα εδάφη της αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια. Έτσι με την εκστρατεία αυτή το 971, ο Τσιμισκής όχι μόνο απάλλαξε την αυτοκρατορία από τους Ρώσους αλλά προσάρτησε οριστικά πια την Βουλγαρία σαν επαρχία της αυτοκρατορίας.

Ακόμα μεγαλύτερης σημασίας ήταν οι νίκες του στην ανατολή. Με μία επιβλητική αντεπίθεση τα έτη 974-975 ο Ιωάννης έκανε αποφασιστικές μάχες στη Συρία. Κατέκτησε την Αντιόχεια, την Ηλιούπολη, τη Δαμασκό φτάνοντας μέχρι τους Αγίους Τόπους, την Τιβεριάδα, τη Ναζαρέτ και την Καισάρεια. Μ'αυτές τις κατακτήσεις εδραιώθηκε η θέση της αυτοκρατορίας στην Εγγύς Ανατολή και ολοκληρώθηκε το έργο που ξεκίνησε ο Νικηφόρος Φωκάς. Μετά τις ενέργειές αυτές ο Ιωάννης Τσιμισκής επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και πέθανε μετά από λίγο από τύφο, στις 10 Ιανουαρίου του 976.

Τελειώνοντας, το στρατιωτικό και επεκτατικό έργο του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τσιμισκή συνετέλεσε στην απόλυτη ακμή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας στα χρόνια της Μακεδονικής δυναστείας. Η στρατηγική ικανότητα των δύο ανδρών προσέδωσε στην αυτοκρατορία σημαντικές νίκες και εδάφη που αποδείχθηκαν καίριες για το μέλλον του Βυζαντίου.

Πηγές:

Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τόμοι 3, εκδόσεις Βασιλόπουλος, 2008.

Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, βιβλίο ενδέκατο, Μεσαιωνικός Ελληνισμός, ΙΙΙ Μακεδονική Δυναστεία, εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 1992.

Αντώνης Φωστερίδης (Τσαούς Αντών): ο ηγέτης της πατριωτικής αντίστασης στην Ανατολική Μακεδονία

2021-12-08T08:06:00.002-08:00

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Ο Αντώνης Φωστερίδης γεννήθηκε στο Ερουκλί της Μπάφρας του Πόντου, το 1912. Ο πατέρας του, Κυριάκος, υπήρξε οπλαρχηγός τμήματος Ελλήνων ανταρτών του Πόντου την περίοδο 1918-1922.

Ήταν μόνιμος Λοχίας Πυροβολικού, βενιζελικός και απότακτος του κινήματος του 1935. Μετά την λήξη του Ελληνοιταλικού πολέμου του 1940 - 1941 επέστρεψε στις Κρηνίδες Καβάλας, τόπο διαμονής του.

Με την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα ξεκινά η τριπλή κατοχή της χώρας. Ως γνωστόν η περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης βρίσκεται υπό την εποπτεία και κατοχή της Βουλγαρίας. Από τον Μάιο του 1941 μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1944, η ανωτέρω περιοχή βρίσκεται υπό βουλγαρική ενσωμάτωση, καθώς οι αρχές σε κάθε πόλη και χωριό είχαν αντικατασταθεί με βουλγαρικές. Ουσιαστικά οι Βούλγαροι είχαν ως στόχο τον πλήρη εκβουλγαρισμό της περιοχής.

Γράφω σε προγενέστερο άρθρο μου για την σφαγή και το ολοκαύτωμα στη Δράμα, στις 29 Σεπτεμβρίου 1941:

Η βουλγαρική διοίκηση στην Ανατολική Μακεδονία την περίοδο της κατοχής (1941-1944) υπήρξε πολύ χειρότερη των προηγούμενων (1913,1917). Απόλυτη προτεραιότητα των Βουλγάρων υπήρξε η προσάρτηση της Μακεδονίας και μπροστά στον σκοπό αυτό δεν δίστασαν να χρησιμοποιήσουν κάθε μέσο. Με τη σύμφωνη γνώμη του Χίτλερ, οι σύμμαχοί του Βούλγαροι όρισαν σε κάθε κοινότητα Βούλγαρους προέδρους ενώ μεταφέρθηκαν ακόμη και βουλγαρικοί πληθυσμοί προκειμένου να προκαλέσουν εθνολογική αλλοίωση.

Στους σκλαβωμένους Έλληνες έκαναν ακόμη και προτάσεις να απαρνηθούν την καταγωγή τους και να αποκτήσουν την βουλγαρική υπηκοότητα. Σαν αντάλλαγμα τους παρείχαν βασικά υλικά αγαθά που στα χρόνια της κατοχής δεν θεωρούνταν δεδομένα. Θα έλεγε κανείς ότι οι Βούλγαροι μεταχειρίζονταν τα ίδια μέσα με αυτά που οι πρόγονοί τους κομιτατζήδες, χρησιμοποιούσαν κατά τα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα (1903-1908). Τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά γι΄αυτό στράφηκαν στις λεηλασίες, στις απειλές, στους βιασμούς και τις σφαγές. Ακόμη και τα ονόματα νεκρών στα μνήματα άλλαζαν σε βουλγαρικά.

Μέσα σε αυτό το κλίμα βγήκαν οι πρώτοι οπλαρχηγοί και αντάρτες της περιοχής στο βουνό. Δεν υπήρχε οποιαδήποτε ιδεολογία και πολιτική σκοπιμότητα, όπως σε άλλες περιπτώσεις, παρά μόνο το πατριωτικό καθήκον και η εθνική συνείδηση για τις ωμότητες των Βουλγάρων.

Οι πρώτοι σχηματισμοί που βγήκαν και έδρασαν στο Μενοίκιο και Μποζ Νταγ Δράμας ήταν το αντάρτικο σώμα του Καπετάνιου Παντελή Παπαδάκη, τον Μάιο του 1941. Ακολούθως τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς τα τμήματα του Καπετάνιου Αναστάση Αβραμίδη στους Παππάδες και στο Μπόζοβο Δράμας, του οπλαρχηγού Μακρόπουλου στο Παρανέστι, του Καπετάνιου Αναστάση Τοπούζογλου στην Ξάνθη, του Καπετάνιου Μπάρμπα Θόδωρου στο Παγγαίο και του Αντώνη Φωστερίδη στο Τσαλ Νταγ της Δράμας.

Αρχές του 1942 δημιουργούνται και άλλα ένοπλα τμήματα. Του Θωμά Πεχλιβανίδη επίσης στο Τσαλ Νταγ, του Καπετάνιου Κάπα από την Ελευθερούπολη στο Σύμβολο και του Καπετάνιου Λευτέρη στη Μαυροθάλασσα Νιγρίτσας. Το τελευταίο αυτό ένοπλο σώμα ανήκε στον ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα, που από τις αρχές του 1942 δημιούργησε ένοπλα τμήματα και στην Μακεδονία, με έδρα την Θεσσαλονίκη υπό την ευθύνη του απόστρατου συνταγματάρχη Αθανάσιου Παπαχριστοδούλου και του δικηγόρου και υπεύθυνου Επιτροπής Εθνικού Αγώνος στη Θεσσαλονίκη, Γεωργίου Μπακατσέλου.

Η δράση των σωμάτων αυτών όμως ήταν μεμονωμένη και δεν είχε οργανωμένη καθοδήγηση ώστε να απασχολεί ουσιαστικά τον κατακτητή. Αυτό ανάγκασε τους ηγήτορες των παραπάνω ομάδων να συναντηθούν τον Ιανουάριο του 1944 στο Τσαλ Νταγ και να αποφασίσουν ομόφωνα την ενοποίηση των αντάρτικων τμημάτων τους υπό την διοίκηση και την αρχηγεία του Αντώνη Φωστερίδη ή "Τσαούς Αντών".

Τότε ιδρύθηκαν και οι "Εθνικαί Ανταρτικαί Ομάδες", με τα αρχικά ΕΑΟ. Έτσι καθορίσθηκαν οι τομείς δράσεις κάθε ομάδας:

ΓΕΝΙΚΟΝ ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ: Έδρα το όρος Τσαλ Νταγ.

Γενικός Αρχηγός: Αντώνης Φωστερίδης, Υπαρχηγός: Αναστάσιος Καραβασίλης.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΤΣΑΛ ΝΤΑΓ: Έδρα παρά τω Γενικώ Αρχηγείω ο Θωμάς Πεχλιβανίδης.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΚΑΡΑ ΝΤΕΡΕ (ΕΛΑΤΙΑΣ, ΣΙΔΗΡΟΝΕΡΟΥ - ΔΡΑΜΑΣ):

Αρχηγός: Αναστάσιος Π. Αβραμίδης, Υπαρχηγός: Κυριάκος Λαζαρίδης.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΜΠΟΖ ΝΤΑΓ ΔΡΑΜΑΣ:

Αρχηγός: Παντελής Παπαδάκης, Υπαρχηγός: Οδυσσεύς Μακρίδης.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΜΠΑΪΡΑΜ ΤΕΠΕ:

Αρχηγός: Θεόδωρος Μακρόπουλος, Υπαρχηγός: Βασίλειος Σιδηρόπουλος.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΠΑΓΓΑΙΟΥ:

Αρχηγός: Θεόδωρος Τσακιρίδης, Υπαρχηγός: Θεολόγος Καραμπουγιούκουγλου.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΚΟΤΖΑ ΟΡΜΑΝ (ΧΡΥΣΟΥΠΟΛΕΩΣ):

Αρχηγός: Ευάγγελος Καρανάσος, Υπαρχηγός: Ευστράτιος Τσουτσέρογλου.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΣΥΜΒΟΛΟΝ ΟΡΟΣ:

Αρχηγός: Νικόλαος Κάππας.

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΣ (ΚΑΤΑΣΚΟΠΕΙΑΣ, ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ, ΔΙΑΦΩΤΙΣΕΩΣ, ΔΟΛΙΟΦΘΟΡΩΝ ΚΛΠ):

Αρχηγός: Παναγιώτης Παπαδόπουλος - Γενικός Γραμματέας Οργάνωσης.

Η σχέση με τον ΕΛΑΣ

Την ίδια εποχή η δύναμη του ΕΛΑΣ στην Ανατολική Μακεδονία ήταν αρκετά περιορισμένη. Πολύ ασθενή τμήματα παρουσιάσθηκαν στα τέλη του 1942. Εξαίρεση αποτελούσε η πόλη της Καβάλας, όπου ο τοπικός ΕΛΑΣ ήταν πιο οργανωμένος υπό την ηγεσία του Καπετάνιου Άρη και του Κωνσταντάρα, πρώην μόνιμο Λοχαγό Πεζικού. Η πρώτη ουσιαστική συγκρότηση τμημάτων του ΕΛΑΣ άρχισε μέσα στο 1943. Η πρώτη ομάδα έδρασε με το όνομα "Ρήγας Φεραίος" και είχε έδρα το Ορεινό (Ερέν Ντερέ). Το Αρχηγείο του ΕΛΑΣ στο Παγγαίο έγινε από την ένωση ομάδων ενόπλων των γύρω χωριών αλλά η δράση του, κατά των κατακτητών και όχι μόνο, ξεκίνησε από τον Σεπτέμβριο του 1943.

Τον Αύγουστο του 1943 γίνεται η πρώτη σύσκεψη μεταξύ των οργανώσεων της περιοχής στην Πρώτη Παγγαίου, με εκπροσώπους και του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής. Κατά την διάρκεια της σύσκεψης και ενώ η συζήτηση στράφηκε προς την αντιμετώπιση του Βούλγαρου κατακτητή ο εκπρόσωπος του ΕΛΑΣ υποστήριξε: "... Και οι Βούλγαροι είναι μαζί μας, γιατί κατά βάθος είναι εχθρός του Χίτλερ. Ο πραγματικός εχθρός εδώ δεν είναι οι Βούλγαροι αλλά η Ελληνική Χωροφυλακή. Αυτοί είναι οι εχθροί του λαού!". Μετά από αυτό ο Τσαούς Αντών αντιλήφθηκε τον ρόλο του ΚΚΕ πίσω από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ αλλά και τους σκοπούς που αυτό ουσιαστικά είχε, δηλαδή την κατάληψη της εξουσίας. Την ίδια περίοδο ο ΕΛΑΣ διέλυε την ΠΑΟ στη υπόλοιπη Μακεδονία, κάτι για το οποίο ήταν ενήμερος ο Φωστερίδης, λόγω των επαφών και των σχέσεων και με αυτή την οργάνωση.

Στις 16 Δεκεμβρίου 1943 αρχίζει ο κατοχικός εμφύλιος στην Ανατολική Μακεδονία. Ο ΕΛΑΣ Σερρών συγκεντρώνει δυνάμεις στο Παγγαίο και επιτίθεται κατά των ΕΑΟ του Φωστερίδη. Ήταν η εποχή που το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ εφάρμοζε την πολιτική που αποφασίστηκε στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του Κόμματος τον Δεκέμβριο του 1942 και ήταν η έναρξη του κατοχικού εμφυλίου. Η επίθεση αυτή του ΕΛΑΣ δεν άφηνε πολλές επιλογές στους οπλαρχηγούς των ΕΑΟ. Έπρεπε ή να υποταχθούν στον ΕΛΑΣ ή να διαλυθούν και να εγκαταλείψουν το αντάρτικο ή να εξοντωθούν.

Ο Τσαούς Αντών αποφάσισε την αντίσταση στον ΕΛΑΣ σκεπτόμενος πως έτσι θα εξασφάλιζε και την ενίσχυση από τους Βρετανούς (μέχρι τότε ενίσχυαν μόνο τον ΕΛΑΣ μια και ο ταγματάρχης Μύλλερ ήταν ουσιαστικά απομονωμένος για να μην έχει επαφή με άλλες οργανώσεις), οι οποίοι θα ήταν πρόθυμοι να ενισχύσουν μια εθνικιστική πατριωτική οργάνωση που θα ήταν νομοταγής έναντι της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης.

Η αντεπίθεση του Τσαούς Αντών ανάγκασε τον ΕΛΑΣ να προτείνει ανακωχή και συζήτηση ώστε να λυθεί η "παρεξήγηση". Ήταν χαρακτηριστικό γνώρισμα του ΚΚΕ να δείχνει φιλικό πρόσωπο προκειμένου να πιάσει στον ύπνο τον ταξικό εχθρό (βλέπε περιπτώσεις Σαράφη - Κωστόπουλου, Ψαρρού, Παπαιωάνου κλπ). Ο Φωστερίδης αντελήφθη αμέσως τον δόλο όταν ο Σπάρτακος του ΕΑΜ ζήτησε συνάντηση με τον ίδιο για να λύσουν ειρηνικά τις διαφορές τους. Οργάνωσε λοιπόν το δικό του σχέδιο και συμφώνησε με τον Σπάρτακο την συνάντηση.

Τη νύχτα της 31ης Δεκεμβρίου 1943 προς την 1η Ιανουαρίου του 1944 οι Εθνικές Ομάδες του Τσαούς Αντών περικυκλώνουν αυτές του ΕΛΑΣ χωρίς να το αντιληφθούν. Το πρωί της Πρωτοχρονιάς του 1944 ο Τσαούς Αντών με μερικούς άνδρες του Επιτελείου του έμπαιναν στην Λεκάνη Παγγαίου για να συναντηθούν με τον Σπάρτακο. Τότε ένοπλοι αντάρτες του ΕΛΑΣ πίστεψαν ότι θα αφοπλίσουν και θα συλλάβουν τον Φωστερίδη. Οι δυνάμεις του Τσαούς Αντών όμως είχαν καταλάβει το πεδίο ρίψεως και οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ βρέθηκαν εγκλωβισμένες. Η μάχη κράτησε 24 ώρες με ολοκληρωτική νίκη των δυνάμεων του Τσαούς Αντών, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν διαλυθεί και μόλις πρόλαβε να διαφύγει ο Καπετάνιος Άρης.

Οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ συνεχίστηκαν. Οι "Εθνικαί Ανταρτικαί Ομάδες" όχι απλώς άντεξαν αλλά διέλυσαν επανειλημμένα αυτές του ΕΛΑΣ. Τον Δεκέμβριο του 1944 η δυναμική των ΕΑΟ έφτασε τους 3.650 αντάρτες. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Αντώνης Φωστερίδης είναι ο μοναδικός ηγέτης μη κομμουνιστικής οργανώσεως, μετά τον Ν. Ζέρβα, που κατόρθωσε να επιζήσει μεταξύ επιθέσεων του ΕΛΑΣ και των κατακτητών σε όλη την διάρκεια του κατοχικού εμφυλίου. Μάλιστα τον Δεκέμβριο του 1944 συμμετείχε στη μάχη στο Σύνταγμα Χωροφυλακής στου Μακρυγιάννη. Μετά τον πόλεμο εκλέχτηκε βουλευτής Δράμας, το 1952, με τον "Ελληνικό Συναγερμό" του Αλέξανδρου Παπάγου.

Ο αντικομμουνισμός των Ποντίων - τουρκόφωνων και μη - οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην πολιτική που ακολούθησε το ΚΚΕ απέναντι στα εθνικά θέματα και ιδίως απέναντι στο Μακεδονικό. O "Ριζοσπάστης" στις 25 Ιανουαρίου του 1925 ανέφερε: "Ο Λένιν εκήρυξε και στη πράξη εφήρμοσε το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των καταπιεζόμενων εθνοτήτων μέχρις αποχωρισμού από το κράτος όπου είναι προσαρτημένες. Γι’αυτό όλα τα αστικά κόμματα δεν θέλουν να ακούσουν το όνομα του Λένιν στην Ελλάδα, που, δια μέσον του κόμματός μας, ζητεί να πάψη το ανθρωποπάζαρο των πληθυσμών Μακεδονίας και Θράκης και καλεί τους λαούς των ν' αγωνισθούν για ενιαία και ανεξάρτητη Μακεδονία και Θράκη και για τη ΒΚΟ". Την ίδια περίοδο οι διεθνείς στατιστικές μετά το 1923 απέδιδαν το 88,1% του πληθυσμού στη Μακεδονία σε ελληνικής καταγωγής και συνείδησης πολίτες και μόνο το 5,1% σε Βουλγαρίζοντες.

Ήταν φυσικό για τους πατριώτες Πόντιους να αντιταχθούν σε αυτή την διεθνιστική πολιτική. Η στάση του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ μέσα στην κατοχή ήταν αμφιλεγόμενη καθότι υπήρχαν και σημαντικές πατριωτικές φωνές μέσα στην οργάνωση που δυσφορούσαν με τις παλιότερες ιδεοληψίες του κόμματος. Ωστόσο η πολιτική του ΚΚΕ την περίοδο 1946-1949 δεν αφήνει αμφιβολίες πως ο στόχος ήταν η ίδρυση ανεξάρτητου Μακεδονικού κράτους κάτω από την κηδεμονία του Τίτο, όπως επιβεβαιώνει το σύμφωνο του Μπλέντ, τον Αύγουστο του 1947.

Η σύγκρουση με τους Βουλγάρους

Πέρα από την αντιπαλότητα με το ΕΑΜ ο Τσαούς Αντών έδωσε σημαντικές μάχες με τους κατακτητές Βούλγαρους. Πολλές φορές έκανε και διμέτωπο πόλεμο, όχι περίεργο για αντιστασιακή ομάδα που ήθελε να επιζήσει από τον ΕΛΑΣ.

Από τις πλέον γνωστές θεωρούνται οι μάχες του Κοτζά Ορμάν (16 - 20 Φεβρουαρίου 1944), των Κρηνίδων (10 Μαΐου 1944), του οροπεδίου Καρά - Ντερέ (22 - 29 Αυγούστου 1944) και της Γέφυρας Παππάδων (7 - 11 Μαΐου 1944). Η τελευταία ήταν και η πιο σημαντική. Οι Βούλγαροι ζητούσαν την εκκαθάριση όλης της Ανατολικής Μακεδονίας από τις Εθνικές Αντάρτικες Ομάδες του Τσαούς Αντών. Για τον λόγο αυτό, συγκέντρωσαν όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις τους συμπεριλαμβανομένης της Μεραρχίας Πεζικού που έδρευε στη Δράμα καθώς και ενισχύσεις από την Καβάλα. Σε αυτές τις ενισχύσεις συμμετείχαν και 4 αεροπλάνα, δύο βουλγαρικά και δύο γερμανικά.

Στόχος της επιχείρησης ήταν η κατάληψη των ορμητηρίων των Ομάδων του Τσαούς Αντών στην περιοχή Βόρεια των Παππάδων του Καρά Ντερέ. Στις 6 Μαίου οι Βούλγαροι, ενώ είχε ομίχλη, προσπάθησαν να περάσουν την γέφυρα για να αιφνιδιάσουν τους αντάρτες που βρίσκονταν στο άλλο άκρο. Η ομίχλη όμως απομακρύνθηκε και αυτοί βρέθηκαν ακάλυπτοι μια και δεν είχαν περάσει όλες οι απαραίτητες δυνάμεις την γέφυρα. Οι δυνάμεις του Φωστερίδη κατείχαν τις βόρειες περιοχές της γέφυρας και είχαν πλεονέκτημα σε σχέση με τους Βούλγαρους. Η επίθεση τους ήταν καταιγιστική και προξένησε σημαντικές απώλειες στους Βούλγαρους. Μέχρι την 11η Μαΐου οι Βούλγαροι παρότι έχαναν ενισχύονταν συνεχώς και επαναλάμβαναν τις επιθέσεις τους. Τα Στούκας των Γερμανών που ενίσχυαν τους Βούλγαρους ανάγκασαν τη νύχτα της 11ης προς 12ης Μαΐου τις δυνάμεις του Φωστερίδη σε σύμπτυξη σε δεύτερη τοποθεσία στο οροπέδιο του Καρά Ντερέ, όπου μπόρεσαν να εξουδετερώσουν εν τέλει τις δυνάμεις του Βουλγαρικού στρατού. Οι Βούλγαροι έπαθαν πανωλεθρία με 360 στρατιώτες και 42 αξιωματικούς νεκρούς. Οι τραυματίες σύμφωνα με τις πλέον συγκρατημένες εκτιμήσεις έφτασαν τους 341. Αντιθέτως οι δυνάμεις του Τσαούς Αντών ήταν 37 νεκροί αντάρτες μεταξύ των οποίων 3 γυναίκες.

Απόρροια των απωλειών που προκάλεσε στους Βούλγαρους κατακτητές ο Τσαούς Αντών ήταν το γνωστό τραγούδι:

"Κέλμε Πούλγκαρ κέλμε πενίμ ιστουμέ

Αντών-τσαους τερλέρ πενίμ ισμιμέ

κέλμε Πούλγκαρ πουσμάν όλουρσουν

ουρούμ τσετελερινέ κουρπάν όλουρσουν"

"Βούλγαροι μην έρχεστε μην έρχεστε πάνω μου

Αντών-τσαους είναι το όνομα μου

Βούλγαροι μην έρχεστε γιατί πικρά θα μετανιώστε

Στους Ρωμιούς αντάρτες θα γίνετε πρόβατα για σφαγή"

Πηγές - παραπομπές:

Τάσος Χατζηαναστασίου, Οι εθνικιστές οπλαρχηγοί στη Βουλγαροκρατούμενη Μακεδονία και Θράκη, σελ. 354, στο "Οι άλλοι Καπετάνιοι: αντικομουνιστές ένοπλοι στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου", Νίκος Μαραντζίδης (επιμελ.), Εστία, Αθήνα 2007.

Ιάσων Χανδρινός, ΕΛΑΣ ο μεγαλύτερος στρατός της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Α', Γνώμων Εκδοτική, Αθήνα 2011, σελ. 28-29.

Δημητρίου Ν. Χονδροκούκη, Πολέμαρχοι του αντισταλινισμού: Ναπολέων Ζέρβας, Δημήτριος Ψαρρός, Αντώνιος Φωστερίδης (Τσαούς Αντών), Βασίλειος Αβδελάς, Διονύσιος Παπαδόγγονας, Ισοκράτης, Αθήνα 1993., σελ. 46.

Το αντάρτικο στη Θεσσαλία: ΕΣΑΠ, η Εθνική Αντιστασιακή Οργάνωση του Ταγματάρχη Κωστόπουλου

2021-12-08T07:57:00.004-08:00

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Η ιστορία της Εθνικής Αντίστασης μέχρι τώρα έχει επικεντρωθεί περισσότερο στην μελέτη των δυο μεγαλύτερων οργανώσεων, του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Περισσότερο στην πρώτη, με την έκδοση πολλών μελετών και βιβλίων, που συχνά προπαγανδίζουν την τότε κομματική γραμμή παρά την αντικειμενική ιστορική αλήθεια.

Η όποια μελέτη ή έστω παρουσίαση μικρότερων αλλά πολύ σημαντικών αντιστασιακών οργανώσεων, γίνεται συνήθως με απαξιωτικό τρόπο. Ιδιαίτερα εάν οι οργανώσεις αυτές δεν εντάχθηκαν ή δεν είχαν αγαστή συνεργασία με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί η οργάνωση "Εθνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας" (ΕΣΑΠ), που έδρασε στη Δυτική Θεσσαλία.

Υπήρξε δημιούργημα του Ταγματάρχη Γεωργίου Κωστόπουλου, απότακτου αξιωματικού του Κινήματος του 1935, και επίσημα η δράση της ξεκίνησε στις 16 Νοεμβρίου 1942. Προηγουμένως ο Κωστόπουλος είχε μυηθεί μέσω ενός φίλου του στο τοπικό ΕΑΜ, αλλά δεν είχε ορκισθεί εξαιτίας της επιθυμίας του να διαβάσει πρώτα το Καταστατικό του, κάτι το οποίο δεν συνέβη ποτέ. Τότε ο Κωστόπουλος αντιλαμβανόμενος ότι πίσω από το ΕΑΜ βρισκόταν το ΚΚΕ κράτησε ιδιαίτερα επιφυλακτική στάση.

Η αρχική δύναμη του ΕΣΑΠ έφτανε στις αρχές του 1943 τους 250 αντάρτες. Ωστόσο ο Κωστόπουλος ήδη από τα τέλη του 1942 προσπαθούσε να διευρύνει την οργάνωσή του. Από τα τέλη Δεκεμβρίου 1942 δέχθηκε την ομάδα του Κωστορίζου (25 ανταρτών), που εγκατέλειψε τον ΕΛΑΣ του Βελουχιώτη εξαιτίας της διαφωνίας τους με το σχέδιο διάλυσης της οργάνωσης του Ζέρβα, που είχε οργανώσει ο ίδιος ο Βελουχιώτης μετά την επιχείρηση Χάρλινγκ. Τότε ο ΕΛΑΣ επικήρυξε τον "προδότη" Κωστορίζο και τους άνδρες του και έλαβε την αφορμή να επιτεθεί κατά του Ζέρβα, νομίζοντας ότι εκεί κατέφυγαν οι "αποστάτες". Η ουσία όμως είναι ότι αυτοί εντάχθηκαν στον ΕΣΑΠ αν και αρχικά είχαν σκοπό να φτάσουν στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ.

Την ίδια περίοδο, τον Δεκέμβριο του 1942, ο Κωστόπουλος προσπαθεί να συνεννοηθεί με άλλες Εθνικές Οργανώσεις και ξεκινά επαφή με τον στρατηγό Ζέρβα. Στις 18 Δεκεμβρίου έγραφε ο ίδιος:

Στρατηγέ μου,
Έλαβα το γράμμα σας και βρέθηκα στην ευχάριστο θέσι να έλθω εις επικοινωνίαν μαζί σας, πράγμα που από πολλού χρόνου επιθυμούσα. Επειδή δέ ο απεσταλμένος σας μου εδήλωσε ότι η επιθυμία μου αυτή συμπτίπτει με την ιδικήν σας, σας παρακαλώ να μου ορίσητε προσπωπικήν συνέντευξιν εις σύντομον χρόνον και τόπον εκείνον που ο απεσταλμένος σας γνωρίζει προφορικώς. Πιστεύω ακραδάντως ότι η προσωπική επαφή θα επιλύσει πολλάς εκκρεμότητας.
Πίνδος, 18 Δεκ. 1942
Ο αρχηγός Δυτικής Θεσσαλίας
Γεώργιος Κωστόπουλος

Αρχές του 1943 αρχίζει να κινητοποιείται το "πανδημοκρατικό" αντάρτικο, που είχε ως στόχο να ενώσει τις οργανώσεις που είχαν ως αποκλειστικό σκοπό τον πόλεμο κατά του κατακτητή και την απελευθέρωση της Ελλάδας. Το σχέδιο εκπονήθηκε από τον Έντυ Μάγιερς, αρχηγό της Βρετανικής Αποστολής στην Ελλάδα και τους απότακτους βενιζελικούς αξιωματικούς Ναπολέοντα Ζέρβα και Στέφανο Σαράφη. Εν τω μεταξύ ο Σαράφης είχε αναπτύξει τις σχέσεις του με τον Κωστόπουλο και είχε οριστεί ουσιαστικά "συναρχηγός" του ΕΣΑΠ. Σκοπός του ήταν να δημιουργήσει τις Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών Θεσσαλίας, όπως είχε συμφωνήσει με τους Μάγιερς και Ζέρβα.

Το σχέδιο των τριών είχε ως σκοπό να σταματήσει τον εμφύλιο που το ΚΚΕ είχε αποφασίσει να εφαρμόσει ήδη από τον Δεκέμβριο του 1942. Ωστόσο ένα γεγονός - σταθμός στην εξέλιξη της υπόθεσης του αντάρτικου της Δυτικής Θεσσαλίας άλλαξε τα δεδομένα. Αυτό ήταν ο αφοπλισμός της οργάνωσης των Κωστόπουλου - Σαράφη από δυνάμεις του ΕΛΑΣ.

Ο αφοπλισμός του ΕΣΑΠ από τον ΕΛΑΣ

Ο υπεύθυνος του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στην περιοχή της Θεσσαλίας, Κώστας Καραγιώργης, αναστατώθηκε όταν έμαθε πως ο Σαράφης είχε ανέβει στα βουνά για να ενώσει τις Εθνικές Οργανώσεις. Χαρακτηρίστηκε αμέσως σαν "ταξικός εχθρός" που έπρεπε να εξουδετερωθεί με το όποιο τίμημα. Σε διαφορετική περίπτωση το μονοπώλιο του ΕΛΑΣ στην αντίσταση θα κινδύνευε σοβαρά. Τότε καταστρώθηκε ένα λεμπτομερές σχέδιο που είχε ως στόχο να πλανέψει τον Κωστόπουλο, δείχνοντας του αρχικά φιλική διάθεση και επιθυμία συνεργασίας κατά των κατακτητών.

Στις 23 Φεβρουαρίου 1943, ο Κωστόπουλος ενημερώνεται από τους αντάρτες του ότι ο Καπετάν Κόζιακας του ΕΛΑΣ (Θωμάς Πάλλας κατά κόσμον) έρχεται προς τα μέρη που ήλεγχε ο ΕΣΑΠ και ζητά συνεννοήσεις με στόχο τη συνεργασία των δύο οργανώσεων. Ο Κωστόπουλος δέχθηκε. Στην αρχή το κλίμα δεν ήταν φιλικό. Ο Σαράφης θα γράψει για την συνάντηση εκείνη (Ο ΕΛΑΣ, σ. 79): "[...] Συστηθήκαμε επίσης και ο Κωστόπουλος πρόσθεσε: "Τι Κόζιακας, ποιό είναι το πραγματικό σου όνομα;". Εκείνος απάντησε πως το πραγματικό του όνομα είναι υποχρεωμένος να κρατάει μυστικό, σύμφωνα με τις αρχές της οργάνωσής του. Ο Κωστόπουλος σε τόνο οξύ είπε πως μόνον οι κακοποιοί κρύβουν το όνομά τους και η κατάσταση οξύνθηκε".

Η συνέχεια ωστόσο ήταν πιο φιλική. Ο Κόζιακας σταλμένος από τον Καραγιώργη είχε στόχο να κατασκοπεύσει τον "εχθρό". Την δυναμική του και κυρίως τον ρόλο του Σαράφη. Η πρώτη συνάντηση δεν είχε αποτέλεσμα. Ορίστηκε όμως νέα στο Μοναστήρι του Ντούσικου, όπου είχαν εγκατασταθεί ο Σαράφης, ο Κωστόπουλος και οι αντάρτες του ΕΣΑΠ. Ο Κόζιακας ζήτησε εσκεμμένα προσωρινή αναβολή της συνάντησης και προχώρησε στη β' φάση του σχεδίου. Άντρες του ΕΛΑΣ συνέλαβαν στην Καρδίτσα τον ταγματάρχη Αντωνόπουλο, φίλο και συνεργάτη του Κωστόπουλου, που ανέβαινε στο βουνό για να ενταχθεί στον ΕΣΑΠ. Η είδηση όπως ήταν βέβαιο έφτασε άμεσα στα αυτιά του Κωστόπουλου. Άμεσα ο ίδιος με τον Σαράφη και την δύναμή τους φτάνουν στο Βούνεσι όπου είχε το τοπικό αρχηγείο του ο ΕΛΑΣ και ζητούν την άμεση απελευθέρωση του ταγματάρχη Αντωνόπουλου. Καθώς ήταν βράδυ όμως, πείσθηκαν από τον Νικηταρά του ΕΛΑΣ να αναπαυθούν και να συζητήσουν το επόμενο πρωί.

Γύρω στις 3 τα ξημερώματα και ενώ η αποστολή του ΕΣΑΠ αναπαυόταν δύναμη του ΕΛΑΣ εισβάλει στα καταλύματα και αφοπλίζει όλους τους αντάρτες της οργάνωσης. Ημερομηνία του αφοπλισμού του ΕΣΑΠ και οριστικού θρυμματισμού των σχεδίων για το μεγάλο και ενιαίο πανδημοκρατικό αντάρτικο ήταν η 3η Μαρτίου 1943. Ο ίδιος ο Κωστόπουλος έγραψε αργότερα στην σχετική έκθεσή του για τον αφοπλισμό:

"Την νύκτα της 2 προς 3 Μαρτίου του 1943, διά απάτης εις χωρίον Μορφοβούνιον Καρδίτσης, αφοπλίσθη τμήμα του Κεντρικού Αρχηγείου υπό των κομμουνιστών συλληφθέντων του τε Γενικού Αρχηγού του ΕΣΑΠ και του Αρχηγού του κεντρικού Αρχηγείου Λοχαγού Καραμπέκου Θωμά. Τον αφοπλισμόν τούτον επηκολούθησεν αφοπλισμός και των άλλων αρχηγείων του ΕΣΑΠ και εκτέλεσις τριακοντατριών εκ των μαχικωτέρων στελεχών του ΕΣΑΠ. Πολλοί των ανταρτών μετά του Γενικού Αρχηγού και του Αρχηγού Καραμπέκου ωδηγήθησαν εις χωρίον Κολοκυθιά Φθιώτιδος ένθα ο Γενικός Αρχηγός και ο αρχηγός Καραμπέκος κατεδικάσθησαν εις θάνατον υπό ανταρτικής συνελεύσεως αλητών, προεδρευομένη υπό του τότε Συντ/ρχου Σαράφη.

Μετά επίμονον επέμβασιν του εν Ελλάδι Αρχηγού της Συμμαχικής Αποστολής Άγγλου Ταξιάρχου EDWARD MAYERS (ΕΝΤΥ) και του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής αφέθημεν ελεύθεροι ανασταλείσης της εκτελέσεώς μας την 1-5-43. [...]".

Πολλά έχουν ειπωθεί για τον ρόλο του Στέφανου Σαράφη. Γεγονός αναμφισβήτητο είναι πως ο ίδιος αν και χλευάστηκε φυλακισμένος από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δέχτηκε, κατά ένα περίεργο τρόπο, να αναλάβει Στρατιωτικός Αρχηγός της οργάνωσης, δίπλα στον Πολιτικό Καθοδηγητή Ανδρέα Τζήμα και τον Καπετάνιο Άρη Βελουχιώτη. Τότε πάρθηκαν μέσα σε μια νύχτα οι κατηγορίες της Πανθεσσαλικής Επιτροπής του ΕΑΜ κατά του Σαράφη, που τον αποκαλούσαν συνεργάτη και άνθρωπο των Ιταλών κατακτητών μεταξύ άλλων. Οι κατηγορίες ήταν ίδιες και για τα υπόλοιπα στελέχη του ΕΣΑΠ και αξίζει να τονισθεί πως για αυτούς που δεν ακολούθησαν το παράδειγμα του Σαράφη, αυτές δεν αποσύρθηκαν.

Το ΕΑΜ βάσει σχεδίου ενημερώνει τον Ζέρβα με επιστολή, που υπέγραφαν γνωστά ονόματα Καπεταναίων του ΕΛΑΣ, στις 7 Μαρτίου 1943, αναφέροντας μεταξύ άλλων: "Φίλε Ζέρβα, οι προδόται Σαράφης - Κωστόπουλος αφοπλίσθησαν, από τα γενναία τμήματα περιλαμβάνοντα συνειδητούς αντάρτας και θα δικασθούν εις το Έκτακτον Στρατοδικείον, μαζί με τους συνεργαζόμενους με αυτούς προδότας αξιωματικούς...". Από την περίοδο αυτή αρχίζουν να γενικεύονται οι εμφύλιες επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά άλλων εθνικών αντιστασιακών οργανώσεων με στόχο να μην υπάρχει καμία άλλη οργάνωση έξω από το ΕΑΜ. Μάλιστα απείλησαν και τον Ζέρβα πως αν δεχθεί αντάρτες του ΕΣΑΠ στην οργάνωσή του θα "τον έριχναν στη θάλασσα".

Ενδεικτική είναι η αναφορά του οπλαρχηγού του ΕΔΕΣ Δυτικής Θεσσαλίας, Σωτήρη Μπάλλα, για τον αφοπλισμό του ΕΣΑΠ:

Προς τον Αρχηγόν Ενόπλων Δυνάμεων ΕΔΕΣ
1. Ομάδες Κωστόπουλου αφωπλίσθησαν υπό ΕΑΜικών ομάδων Νικηταρά και υπολοίπων.
2. Αφωπλίσθησαν περί τους 150 άνδρες του Κωστόπουλου.
3. Κρατούνται υπό των ΕΑΜικών Ομάδων Κωστόπουλος, Σαράφης και λοιποί.
4. Ομάδες Βλάχου μετ' άλλων εφεδρικών ομάδων ενώνονται προς αντιμετώπισιν κινδύνου εις χωρίον Πορτή.
5. Ενεφανίσθη ΕΑΜική ομάς του Ολύμπου με δύναμιν 120 ανδρών. Παραμένει εις χωρίον Μουζάκιον.
6. Δύναμις ομάδων Νικηταρά 70.
7. Παρακαλώ διατάξετε τι στάσιν τηρήσω.
8. Αφοπλισμός εγένετο την παρελθούσαν νύκτα καθ΄ήν ώραν ο Κωστόπουλος και λοιποί ευρίσκοντο εις καταλύμματά των.
9. Αποστείλατέ μας υλικόν πολεμικόν, είδη υποδήσεως κλπ.
Σωτήριος Μπάλλας
Μετά σεβασμού
Δρακότρυπα 2.3.43
ώρα 14.55

Εν κατακλείδι, ο αφοπλισμός του ΕΣΑΠ αποτέλεσε την αρχή του κατοχικού εμφυλίου πολέμου, όπου το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ άρχισε να δίνει προτεραιότητα στον πόλεμο κατά Ελλήνων και όχι κατά των κατακτητών. Ο Μάγιερς ζήτησε εκείνη την εποχή από το Κάιρο να σταματήσει την ενίσχυση του ΕΛΑΣ γιατί απεδείχθη πως δεν είχε σκοπό τον πόλεμο κατά του Άξονα. Δυστυχώς η πρόταση του δεν εισακούστηκε και το ελληνικό κίνημα αντίστασης δοκιμάστηκε καθότι πέρα από τον πόλεμο κατά των εισβολέων προέκυψε ο εμφύλιος σπαραγμός.

Πηγές:

Θέμης Μαρίνος, Ο εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, β' τόμος, Παπαζήσης, Αθήνα 2003.

Έντυ Μάγιερς, Ελληνική περιπλοκή, Εξάντας, Αθήνα 1975.

Ιωάννου Χρ. Γιαννάκενα, Γρηγόρης Σούρλας ο Καπετάνιος της Θεσσαλίας, Πελασγός, Αθήνα 2016.

Στέφανος Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, Επικαιρότητα, Αθήνα 1999.

Σόλωνας Γρηφοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, τόμος Α', Polaris, Αθήνα 2009.

Ιωάννου Β. Αθανασόπουλου, Ναπολέων Ζέρβας και το έπος της Εθνικής Αντιστάσεως του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ, Πελασγός, Αθήνα 2015.

Απομνημονεύματα Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα, Μέτρον, Αθήνα 2000.

Βασιλείου Γ. Μπαλτογιάννη, Εθνική Αντίστασις ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, Αθήναι 1986.

Στρατής Μυριβήλης: "Κοντά στη θρυλική λίμνη των Ιωαννίνων που καθρεφτίζονται τα μυστικά της φυλής", το πολεμικό ημερολόγιο ενός λογοτέχνου, Απρίλιος 1941

2021-12-07T06:58:00.001-08:00

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Απρίλιος 1941, οι επικές μάχες με τους Γερμανούς εισβολείς συνεχίζονται στο οχυρό του Ρούπελ, στα σύνορα της χώρας. Λίγες μέρες μετά η Βέρμαχτ θα εισέλθει στην Αθήνα και θα αρχίσει η σκοτεινή περίοδος της γερμανικής κατοχής. Την ίδια περίοδο, ο Τύπος όχι απλώς καταγράφει τα γεγονότα αλλά εμψυχώνει τους απανταχού Έλληνες. Τέτοια περίπτωση αποτελεί και το παρόν άρθρο του Στρατή Μυριβήλη για την θρυλική λίμνη των Ιωαννίνων. Παμβώτιδα... κατά τον Όμηρο το όνομά της σήμαινε "η τα πάντα τρέφουσα". Ο Μυριβήλης από τα Ιωάννινα ενημερώνει τους αναγνώστες της εφημερίδας "Η Νίκη", Σάββατο 19 Απριλίου 1941:

Κοντά στη θρυλική λίμνη που καθρεφτίζονται τα μυστικά της φυλής

Ακόμα μια μέρα με κακοκαιρία στα Γιάννινα. Ενάμιση μήνα τώρα και δε μας χάρισε ούτε μιας μέρας λιακάδα ο ουρανός. Βροχή και αντάρα. Κάποτε και χιόνι. Αυτό είναι ακατανόητο για έναν αιγαιοπελαγίτη, για έναν Αθηναίο. Όμως εδώ είναι μια μόνιμη χειμωνιάτικη κατάσταση. Σαν αρχίσει να βρέχει, βρέχει με το μήνα. Όλα είναι μουσκεμένα, κ η φανταρία, τ΄αμέτρητα αυτοκίνητα, ζυμώνουν τη λάσπη, την πληθαίνουν.

Βλέπω απελπισμένος τον ουρανό. Είναι μουντός, ολοένα χαμηλώνει πάνω από τη σμαραγδιά λίμνη, αδιάκοπα βουρκωμένος. Μάταια περίμενα ένα διάλειμμα καλοκαιριάς, να χαρώ τόμορφο τοπείο, το Κάστρο, το Νησί της λίμνης. Αναγκάστηκα να τα γνωρίσω όλα θαμπωμένα από την ομίχλη, με τις γραμμές και τα χρώματα σβυσμένα από τη θαμπάδα της.

Μόνο η λίμνη δε χάνει τη γοητεία της μέσα σ΄όλες τις κακοκαιριές. Είναι ακαταμάχητη η έλξη που εξασκεί πάνω στην ψυχή του ανθρώπου, με τα νερά της που περνούν το τσαγαλί πράσινο και το γαλάζιο που έχουν μερικά ακριβά πετράδια και μερικά γυναικεία μάτια. Είναι μια λίμνη μοναδική μέσα στις ελληνικές λίμνες, γιατί μέσα στο αδιάκοπο ανασάλεμά της αναδεύονται ένα πλήθος μορφές ρωμαντικές, ωραίες και λυπημένες. Αυτά τα νερά κράτησαν τον ίσκιο μεγάλων ηρώων: Του Αντρούτσου τον ίσκιο κράτησαν και του Βλαχάβα, του Αλή Πασά και του Βύρωνα, του Αγίου Κοσμά και της Κυρά Φροσύνης της πεντάμορφης, που βούλιαξε μια νύχτα γεμάτη από τρομάρες κ΄έσβυσαν τα νιάτα της εδώ, μέσα στη φρίκη του κρύου νερού, μαζύ με την πικρή συνοδεία των δεκαεφτά.

Ανάμεσ΄από τα γκρεμισμένα μπουντρούμια, ακούγονται τα βογγητά των ηρώων και των θυμάτων που μαρτύρησαν στα νύχια του Αλή, οι αλυσσίδες του Βλαχάβα ηχούν στις βρεγμένες πέτρες. Ο τάφος του Αλή κρατάει ακόμα το ακέφαλο κορμί του θεριού, που είχε τρανταφυλλί πρόσωπο, μικρά μαβιά μάτια και μια γενειάδα που έπεφτε σαν άσπρη χαίτη. Εδώ πάνου στάθηκε, εδώ περπάτησε, εδώ σιγοτραγούδησε με τα δάχτυλα στις μακρυές κορδές του "ούτ" η ζαρκάδα η Βασιλική, του Πασά η ερωμένη. Άκουσα ένα φαντάρο να την τραγουδά μερακωμένος σε μια ταβέρνα κοντά στο κάστρο που το γλείφουν τα κύματα.

Βασιλική προστάζει, ωχ προστάζει,

Βάλτε φωτιά στα τόπια!

Βάλτε φωτιά στα τόπια, ωχ, στα τόπια,

Κάφτε τα Γιάννενα!

Μέσα από τα μαγικά νερά της στοιχειωμένης λίμνης, που αδιάκοπα ψιθυρίζουν τη νύχτα, σε κυττάζουν τα παθητικά μάτια, τα δακρυσμένα, των πνιγμένων γυναικών. Είναι η Φροσύνη κ΄οι πιό όμορφες μέσα στα Γιάννινα. Φωσφορίζει η λίμνη. Είναι τα μάτια τους που ανάβουν και σβύνουν στα βάθη της.

Εδώ μέσα στο κάστρο τις κράτησαν κλεισμένες, τις παίδεψαν, τις έγδυσαν και τις γλέντησαν όλη τη νύχτα οι σωματοφύλακες του Αλή. Κατόπι τις ωδήγησαν από τούτον εδώ το διάδρομο, τις έβγαλαν από τη μικρή πύλη που βλέπει στη λίμνη. Μου δείχνουν το μέρος που τις έπνιξαν.

Να απ΄εδώ τις βούλιαξαν...

Είναι ένας Γιαννιώτης. Καθηγητής που με φιλοξενεί, αυτός μου δείχνει τα καθέκαστα.

Η σκέψη μου αποσώνει το όνομα του περαστικού.

Τις έπνιξαν και ολάκερο το Γένος τραγούδησε την άλλη μέρα, κλαίγοντας πάνω από τούτα τα νερά, τη λατρεία του προς τα συμβολικά θύματα:

Χίλια καντάρια ζάχαρη

Θα ρίξω μες στη λίμνη

Για να γλυκάνουν τα νερά

Να πιή η κυρά Φροσύνη...

Τα χρόνια διάβηκαν πάνω από την πολιτεία, ο καιρός ρήμαξε το κάστρο. Τα τζαμιά του Αλή έγιναν μουσεία και οι μαρμαρένοι σαρκοφάγοι των αυλικών του χάσκουν αδειανοί. Μέσα στις δαιδαλικές στοές σέρνουνται μολυντήρια και γυμνοσάλιαγκοι. Το χιόνι σουρώνει από τους πετρένιους θόλους και στάζει πάνω στον πετσένιο μου σκούφο. Από παντού ακούς αυτές τις στάλες. Πέφτουν μέσα στη σιωπή από ψηλά, σα να μετράνε την αιωνιότητα μέσα στην πελώρια πετρένια κλεψύδρα του κάστρου.

Τα πρόσωπα πέρασαν, πάνω στα βήματα της Ιστορίας φύτρωσε χαμομήλι. Τα σπαθιά κρεμάστηκαν στα Μουσεία κ΄ ένας φίλος μας φωτογράφησε πλάι στο μνημούρι του Αλή.

Όμως ο μύθος ζή.

Ζή και βασιλεύει ο θρύλος.

Ο φαντάρος είναι παλαιοελλαδίτης, ίσως νάναι και ησιώτης, από την άλλη άκρη του Αιγαίου. Όμως τραγουδά τούτη τη λίμνη.

Τη Βασιλική τραγουδά και τη Κυρά Φροσύνη.

Κι΄αυτές γιομίζουν τα μυστικά νερά με την εξαίσια παρουσία τους.

Στρατής Μυριβήλης

Κριτική του Ι. Δασκαρόλη για το βιβλίο "Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας, ιστορική βιογραφία 1891-1957", εκδόσεις Πελασγός

2021-12-07T01:37:00.000-08:00

Γράφει στα Θέματα Ελληνικής Ιστορίας ο Ιωάννης Δασκαρόλης

Η νέα βιογραφία του Ναπολέοντα Ζέρβα από τον Γιάννη Αθανασόπουλο είναι ένα βιβλίο που περιμέναμε καιρό. Ο Αθανασόπουλος έχει ήδη στο ενεργητικό του μια σειρά από μελέτες για την Κατοχή, τον Ναπολέοντα Ζέρβα και την δράση του ΕΔΕΣ, αρθρογραφεί τα τελευταία χρόνια στον ιστότοπο istorikaxronika.gr κυρίως για ζητήματα που αφορούν την Εθνική Αντίσταση και τον ΕΔΕΣ, ενώ είναι και υπεύθυνος του ιστορικού αρχείου του Πανελληνίου Συνδέσμου Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης - Ναπολέων Ζέρβας από το 2012.

Αναμφίβολα το έργο του Αθανασόπουλου δεν είναι εύκολο καθώς ο Ζέρβας υπήρξε μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα με πλούσια στρατιωτική και πολιτική δράση που κάλυψε σχεδόν μισό αιώνα. Ουσιαστικά η βιογραφία χωρίζεται σε τρία εντελώς ανισομερή μέρη. Το πρώτο αφορά την στρατιωτική σταδιοδρομία του Ζέρβα και την εμπλοκή του στα κινήματα του Μεσοπολέμου, το τρίτο την πολιτική του σταδιοδρομία μετά την απελευθέρωση και το δεύτερο που εύλογα καλύπτει τα 4/5 της βιογραφίας, την δράση του Ζέρβα στην Κατοχή ως ιδρυτής και επικεφαλής του ΕΔΕΣ.

Η περιπετειώδης σταδιοδρομία του Ζέρβα ξεκινά από τον κίνημα της Άμυνας το 1917 στο οποίο προσχώρησε με τη μονάδα του από τους πρώτους εν ενεργεία αξιωματικούς. Ευνοήθηκε από το περίφημο 10μηνο υπηρεσίας στο μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και προήχθη σε ταγματάρχη, ενώ όταν έχασε τις εκλογές ο Βενιζέλος κατέφυγε στην Κωνσταντινούπολη όπου προσχώρησε στους δυναμικούς αμυνίτες υπό τον Κονδύλη. Ακολούθως στήριξε την κήρυξη της δικτατορίας του Παγκάλου, υποστήριξε ενεργά το καθεστώς του ως διοικητής του Β΄ Δημοκρατικού Τάγματος, αλλά τελικά πρωτοστάτησε με τον Ντερτιλή στην πτώση του. Μετά την άνοδο του Κονδύλη, ακολούθησε το περίφημο αιματοκύλισμα της 9ης Σεπτεμβρίου και η διάλυση των Δημοκρατικών Ταγμάτων. Ο Αθανασόπουλος ανατέμνει όλα τα γεγονότα αυτά με αντικειμενικότητα και δεν διστάζει να αποδώσει ευθύνες στον Ζέρβα όπου πιστεύει ότι πρέπει να το κάνει.

Στο δεύτερο και πλέον εκτεταμένο τμήμα της βιογραφίας, ο Αθανασόπουλος περιγράφει αναλυτικά τις σχέσεις του Ζέρβα με τον εξόριστο Πλαστήρα στη Γαλλία, τις ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες ίδρυσης του ΕΔΕΣ από τον Ζέρβα λόγω των συνδέσμων του με το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής που είχαν διαβληθεί από το ΕΑΜ, αλλά και τον πρώιμο αντιβασιλισμό της οργάνωσης. Αν και απομονωμένος, ο Ζέρβας επέδειξε μεγάλα διοικητικά προσόντα, οργανώνοντας ένα αντάρτικο σε όλη την Ήπειρο και ηγούμενος της μεγαλύτερης επιτυχίας της ελληνικής εθνικής αντίστασης που ήταν η ανατίναξη της γέφυρας στον Γοργοπόταμο. Ακολούθησαν και άλλες στρατιωτικές επιτυχίες του ΕΔΕΣ εναντίον των κατακτητών, που σταδιακά οδήγησαν στη δημιουργία ενός ελεύθερου θύλακα που περιλάμβανε όλες τις ορεινές περιοχές της Ηπείρου.

Ακολούθησε ο κατοχικός εμφύλιος που εξαπολύθηκε από τον ΕΛΑΣ τον Οκτώβριο του 1943 με αποκορύφωμα την διμέτωπη μάχη της Νεράϊδας στις 30 Οκτωβρίου 1943, όταν οι δυνάμεις του Ζέρβα δέχθηκαν ταυτόχρονη διμέτωπη επίθεση από τους Γερμανούς και τον ΕΛΑΣ, αλλά κατάφεραν να διαφύγουν και να μην διαλυθούν. Ο Αθανασόπουλος περιγράφει με λεπτομέρειες τον κατοχικό εμφύλιο, τα διαδοχικά του στάδια, την τελική επιβίωση του ΕΔΕΣ που σφραγίστηκε με την συμφωνία Μυρόφυλλου - Πλάκας στις 29 Φεβρουαρίου 1944.

Στο υλικό του βιβλίου υπάρχει ξεχωριστό κεφάλαιο για την σημαντική συνεργασία του Ζέρβα με τη ΜΑΒΗ για την απελευθέρωση της Β. Ηπείρου αλλά και την εθνική υπηρεσία που πρόσφερε με την εκκαθάριση των Τσάμιδων που είχαν συνεργαστεί με του Γερμανούς στις περιοχές τους. Επίσης υπάρχει ξεχωριστό κεφάλαιο για την πανελλαδική ανάπτυξη του ΕΔΕΣ, αλλά και για την αυτονόμηση του ΕΔΕΣ Αθηνών που στήριξε τα Τάγματα Ασφαλείας.

Το πλέον ενδιαφέρον κεφάλαιο για εμένα προσωπικά ήταν το τελευταίο στάδιο της ζωής του Ζέρβα, καθώς η περίοδος αυτή είναι άγνωστη στις λεπτομέρειές της. Μετά τον πόλεμο, ο Ζέρβας ακολούθησε πολιτική σταδιοδρομία ιδρύοντας το Εθνικό Κόμμα Ελλάδας στηριζόμενος στα ερείσματα που είχε στην Ήπειρο, πέτυχε να εκλέξει 22 βουλευτές με πολλούς οπλαρχηγούς του ΕΔΕΣ ανάμεσά τους. Ο Ζέρβας ακολούθησε μια σαφή αντικομμουνιστική πολιτική, ενώ ανέλαβε το νευραλγικό υπουργείο δημόσια Τάξης τον Φεβρουάριο του 1947. Ο Αθανασόπουλος αναλύει την πολιτική του σταδιοδρομία, καθώς και την ενδιαφέρουσα αντιπαράθεση του Ζέρβα με το συγκρότημα Λαμπράκη που οδήγησε και στην αποπομπή του από την κυβέρνηση.

Η βασική αρετή της βιογραφίας είναι ότι ο συγγραφέας δεν φοβάται τα δύσκολα ερωτήματα που αφορούν τη στρατιωτική διαγωγή του Ζέρβα όπως η περίφημη κατηγορία των εαμικών ιστορικών συγγραφέων για μυστική ανακωχή του με τους Γερμανούς. Ο Αθανασόπουλος απαντά αναλυτικά σε όλες τις κατηγορίες της εαμικής ιστοριογραφίας (Ζέρβας πράκτορας των Εγγλέζων), (Ζέρβας ο μισθοφόρος), (Ζέρβας ο συνεργάτης των Γερμανών). Αλλά εκτός αυτών, γενικά ο Αθανασόπουλος δεν ακολουθεί την πεπατημένη μιας στείρας εξυμνητικής βιογραφίας, τακτική που έχει ακολουθηθεί κατά κόρον στο παρελθόν, αλλά εντοπίζει τις αδυναμίες του χαρακτήρα του Ζέρβα, χωρίς εκπτώσεις έναντι της ιστορικής αλήθειας αλλά και της απλής λογικής. Και μόνο για αυτό, η βιογραφία θα πάρει τη θέση της ανάμεσα στις χρήσιμες πηγές της βιβλιογραφίας της περιόδου που ανήκει. Το βιβλίο είναι καλογραμμένο, η έκδοση είναι πολυτελής με μεγάλη ευανάγνωστη γραμματοσειρά για απρόσκοπτη ανάγνωση χάρις την καθοδήγηση του έμπειρου εκδότη Γιάννη Γιαννάκενα, ενώ συνοδεύεται από πλούσιο φωτογραφικό υλικό στο οποίο έχει πρόσβαση ο συγγραφέας αλλά και από άλλα ενδιαφέροντα παραρτήματα.

Συμπερασματικά, η βιογραφία του Ναπολέοντα Ζέρβα από τον Ιωάννη Αθανασόπουλο αποτελεί μια εξαιρετικά χρήσιμη πηγή για τους φιλίστωρες αναγνώστες αλλά και για όσους ασχολούνται σε βάθος με την ιστορία της Κατοχής, καθώς επιτέλους παρουσιάζει συγκεντρωτικά όλα εκείνα τα διάσπαρτα στοιχεία της βιβλιογραφίας που απαντούν στην προπαγάνδα της αριστερής ιστοριογραφίας κατά του Ζέρβα.

Από το εξώφυλλο του βιβλίου:

“[…] Σάν βιογραφία τοῦ Ναπολέοντα Ζέρβα τό βιβλίο ἑστιάζει στόν ρόλο καί τήν συμπεριφορά του καθ᾽ ὅλη τήν διάρκεια τοῦ βίου του. Ἀπό τήν καταγωγή του μέχρι τήν ἔνταξή του στό στράτευμα. Τήν συμμετοχή του στούς Βαλκανικούς πολέμους, στά γεγονότα τοῦ Ἐθνικοῦ Διχασμοῦ, στόν Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, ὅπως βεβαίως καί στά ταραγμένα χρόνια τῆς δεκαετίας τοῦ 1920. Ἡ συμμετοχή του στήν Ἐθνική Ἄμυνα Κωνσταντινουπόλεως μαζί μέ ἄλλους βενιζελικούς ἀξιωματικούς καί ἡ ἐγκατάλειψη τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ σέ καιρό πολέμου, ἀποτέλεσε μία πράξη λιποταξίας, ἀπόδειξη τοῦ πόσο καταστροφικός ἦταν γιά τά συμφέροντα τῆς χώρας ὁ διχασμός.

Ἀκολούθως, γίνεται λόγος γιά τήν ἐνεργό συμμετοχή τοῦ Ζέρβα στίς δικτατορίες τοῦ Πάγκαλου καί τοῦ Κονδύλη τήν περίοδο 1925 – 1926. Ὁ ἴδιος ἀργότερα στά Ἀπομνημονεύματά του χαρακτήρισε τίς «ἐπαναστάσεις» πού σκάρωναν κάθε τόσο ὡς «ἀστεῖες». Ὁπωσδήποτε στόχος τῶν κινημάτων αὐτῶν ἦταν ἀφ᾽ ἑνός ἡ ἀποκατάσταση τῶν βενιζελικῶν στήν ἐξουσία (ταυτοχρόνως μέ τήν ἐκδίωξη τῶν ἀντιβενιζελικῶν) καί ἀφ᾽ ἑτέρου ἡ προσωπική ἀνέλιξη τῶν πρωταγωνιστῶν -στήν περίπτωσή μας τοῦ Ζέρβα.

Οἱ προσπάθειες αὐτές τῶν βενιζελικῶν συνεχίστηκαν μέ ἀμείωτο ρυθμό τήν δεκαετία τοῦ 1930. Ἄλλωστε, ὁ Ἐθνικός Δημοκρατικός Ἑλληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ), ἱδρύθηκε τό 1937 μέσα σ᾽ ἐκεῖνο τό ἱστορικό πλαίσιο. Στόχευε στήν ἐκδίωξη τοῦ Βασιλέα καί τοῦ καθεστῶτος τοῦ Ἰωάννη Μεταξᾶ. Τήν ἐποχή εκείνη πυλώνας τῶν βενιζελικῶν ἦταν ὁ Νικόλαος Πλαστήρας, πού ὅμως βρισκόταν ἐξόριστος στή Νίκαια τῆς Γαλλίας. Ὁ Ζέρβας πρωταγωνιστεῖ στίς διεργασίες ἀνατροπῆς τοῦ Μεταξᾶ, πού ὅμως θά μείνουν χωρίς ἀποτέλεσμα λόγω τῆς ἔκρηξης τοῦ Β’ Παγκοσμίου πολέμου. Ὁ ΕΔΕΣ ὅμως θά συνεχίσει τόν σκοπό του. Σάν ὀργάνωση πολιτική πού στόχευε στό νά ἀποκαταστήσει τόν βενιζελισμό στήν κρατική ἐξουσία.

Τό καλοκαίρι τοῦ 1941 ὁ Πλαστήρας θά δεχθεῖ ἀντιπροσωπεία σταλμένη ἀπό τούς Γερμανούς, ὑπό τόν Ἰωάννη Βουλπιώτη (στήν ὁποία συμμετεῖχε καί ὁ γραμματέας τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, Νικόλαος Ροῦσσος), μέ στόχο νά δεχτεῖ νά ἀναλάβει αὐτό πού σφόδρα ἐπιθυμοῦσε, τήν ἀνάληψη τῆς πρωθυπουργίας. Ἡ κυβέρνησή του θά ἦταν φίλα προσκείμενη στόν Ἄξονα, ὅμοια τῆς ἀντίστοιχης τοῦ Πεταίν στήν Γαλλία. Σάν ἀντάλλαγμα δέν θά ὑπῆρχε κατοχή στήν Ἑλλάδα. Γιά τά γεγονότα αὐτά ἔχω κάνει μία συνοπτική ἀνάλυση σέ προγενέστερο ἔργο μου, στήν παροῦσα ἐργασία ὡστόσο ἀναλύονται περισσότερο, στό 2ο καί 3ο κεφάλαιο. Ὁ Βουλπιώτης ἐπιστρέφει στήν Ἑλλάδα καί ἐνεργεῖ πάνω σ᾽ αὐτό τό σχέδιο. Ὁ Πλαστήρας θά ἔστελνε ἔμπιστο ἄτομό του νά ὀργανώσει τά συμφωνηθέντα. Τί ἔκανε ὅμως ὁ Ζέρβας γιά ὅλα αὐτά;

Φαίνεται ὅτι ἐνημερώθηκε -ἄγνωστο σέ ποιό βαθμό- γιά τό σχέδιο Πλαστήρα – Βουλπιώτη, ἀπό τόν δεύτερο πού εἶχε λάβει τήν ἔγκριση τοῦ πρώτου νά ἐνεργεῖ ἐκ μέρους του. Μαζί μέ τόν Ζέρβα ἐνημερώθηκαν καί οἱ Γονατάς, Πάγκαλος, Σπαῆς, Σταματόπουλος, Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλος, Ντερτιλής. Ἄλλοι ἦταν ἱδρυτικά μέλη τοῦ ΕΔΕΣ, ἄλλοι σημαντικοί συνεργάτες καί ἐκπρόσωποι τοῦ Πλαστήρα. Ἐπιπλέον, ἀξίζει νά ἀναφερθεῖ ὅτι ἡ πρώτη σύζυγος τοῦ Ζέρβα, ἡ Λουκία Ποιητίδου, ἦταν ἡ γραμματέας τοῦ Βουλπιώτη. Δέν πρέπει νά ξεχνᾶμε ὅμως, ἀνεξαρτήτως τοῦ Πλαστήρα καί τῶν ἀνθρώπων του, ὅτι ἐμπνευστής καί ἱδρυτής τοῦ ΕΔΕΣ, τόσο σάν πολιτική ὀργάνωση ὅσο καί τό κυριώτερο σάν ἀντιστασιακή ὀργάνωση, ἦταν ὁ Ναπολέων Ζέρβας. Σχετικά μέ τό δεύτερο σκέλος τοῦ ΕΔΕΣ, αὐτό δηλαδή τῆς ἀντιστασιακῆς ὀργάνωσης, ὁ Ζέρβας θά ἐξασφαλίσει τό μέλλον τοῦ Συνδέσμου ὅταν θά πείσει τόν Πυρομάγλου νά μήν δημοσιεύσει τίς ἐπιστολές τοῦ Πλαστήρα πού ἦταν κατά τοῦ ἀντάρτικου.

Ὅπως γράφει στά Ἀπομνημονεύματά του, ἄν αὐτές γίνονταν γνωστές ὁ ΕΔΕΣ, σάν ὀργάνωση ἀντιστάσεως, θά ἔπαυε νά ὑπάρχει. Καί ὁ λόγος ἦταν πώς ὁ Ζέρβας εἶχε προβάλλει σάν ἀρχηγό τοῦ Συνδέσμου τόν Πλαστήρα, δεδομένου ὅτι ὁ ἴδιος εἶχε τότε τήν φήμη τοῦ ἐντελῶς ἀναξιόπιστου προσώπου. Ὁ Πλαστήρας καί τό περιβάλλον του ἀνεχόταν τόν Ζέρβα καί τόν ἀντιμετώπιζε σάν ἕναν ἔμπειρο ὀργανωτή κινημάτων. Ὡς κίνημα ἀντιλαμβάνονταν τόν ΕΔΕΣ. Αὐτή ἦταν καί ἡ βασική αἰτία τῆς διάσπασης τῆς ὀργάνωσης τό 1943. Ὁ Ζέρβας χάλασε τά σχέδια τῶν Πλαστήρα καί Βουλπιώτη καί ὀργάνωσε τό ἀντάρτικο τοῦ ΕΔΕΣ, τήν «ἐθνική ἐπανάσταση» ὅπως ἔγραφε. Χαρακτηριστική εἶναι ἡ ἡμερολογιακή καταγραφή τοῦ Ζέρβα, τήν 11η Ἰανουαρίου 1945, ὅταν συνάντησε τόν Πλαστήρα καί συζήτησαν: «Μιλήσαμε λίγο, τοῦ εἶπα κάναμε χρήσι τοῦ ὀνόματός του, μοῦ ἀπάντησεν ὅτι διά πολιτικόν ἀγώνα καλῶς, ἀντάρτικος νομίζει ἔβλαψε». Αὐτό δέν τοῦ τό συγχώρησαν ποτέ καί ὁδήγησαν στήν διάσπαση τόν Σύνδεσμο. Ὁ Ζέρβας τό ἀντελήφθη αὐτό ὅταν, τόν Ἰανουάριο τοῦ 1943, ἔφθασε στό βουνό ἀπεσταλμένος τῆς ὁμάδας τοῦ Πλαστήρα, ὁ Ἀπόστολος Παπαγεωργίου καί ζήτησε ἀπό τόν στρατηγό νά σταματήσει τό ἀντάρτικο. Τότε ὁ Ζέρβας, ὅπως γράφει, σκέφτηκε νά ἀπαλλαγεῖ ὁριστικά ἀπό τήν πολιτική ὀργάνωση τῆς Ἀθήνας ἀλλά δέν τό ἔπραξε. Τήν ἀπόφασή του αὐτή χαρακτήρισε ὁ ἴδιος σάν «μοιραῖο σφάλμα». Γιά ὅλα αὐτά γίνονται λεπτομερεῖς ἀναφορές στά οἰκεῖα κεφάλαια, ὥστε νά ἑρμηνευθεῖ τό φαινόμενο τοῦ ΕΔΕΣ.

Ἐπιπλέον, δέν ὑπῆρχε μία περισσότερο ἀναλυτική βιογραφία γιά τίς μάχες τοῦ ΕΔΕΣ μέ τούς κατακτητές καί τόν ΕΛΑΣ καί τόν ρόλο πού διαδραμάτισε ὁ ἀρχηγός του. Ποιά ἦταν ἡ σχέση του μέ τούς Ἰταλούς, τούς Γερμανούς καί τούς τσάμηδες; Στό βιβλίο δίνεται μία εἰκόνα γιά τίς ἐμπόλεμες σχέσεις πέρα ἀπό τά σαμποτάζ τοῦ Γοργοποτάμου, τῆς Animals καί τῆς Κιβωτοῦ τοῦ Νῶε. Ἐπιπλέον εἶναι γνωστές οἱ κατηγορίες πού ἔχουν εἰπωθεῖ κατά καιρούς γιά τήν «συνεργατική στάση» τοῦ Ζέρβα μέ τούς Γερμανούς. Παραθέτοντας στοιχεῖα ἀπό ἀρκετές πηγές γίνεται προσπάθεια νά ἑρμηνευθοῦν τά γεγονότα πέρα ἀπό προπαγάνδες καί πολιτικές σκοπιμότητες, ἀκόμα περισσότερο ἀπό ἰδεοληψίες. Σχετικά μέ τό θέμα αὐτό εἶχα τεκμηριώσει κάποιες ἑρμηνεῖες σέ ἀντίστοιχα κεφάλαια ἄλλων ἐργασιῶν μου. Στό κεφάλαιο τοῦ παρόντος πονήματος τά στοιχεῖα αὐτά παρατίθενται αὐτούσια ἀλλά κατά πολύ συμπληρωμένα καί τεκμηριωμένα, σέ σημεῖο νά παρουσιάζεται ἡ ὅλη δράση τοῦ ΕΔΕΣ καί τοῦ Ζέρβα κατά τῶν δυνάμεων κατοχῆς ἀπό τήν ἵδρυση τῆς ὀργάνωσης καί ἀκόμη περισσότερο ἀπό τήν ἔξοδο τοῦ Ζέρβα στό βουνό.

Ἐπιπλέον ἑρμηνεύεται καί τό ὀλιγόμηνο διάστημα «οὐδετερότητας» τοῦ Ζέρβα στίς ἀρχές τοῦ 1944 ἔναντι τοῦ γερμανικοῦ στρατοῦ κατοχῆς. Γενικότερα, τά κεφάλαια τοῦ βιβλίου πού ἀναφέρονται στήν περίοδο 1941-1945 θά μποροῦσα νά πῶ ὅτι συμπληρώνουν τήν ἐργασία μου «Ναπολέων Ζέρβας καί τό ἔπος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιστάσεως τοῦ ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ», (Πελασγός, 2015). […]”

Γοργοπόταμος: «Χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινότανε, χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε»

2021-12-07T01:21:00.004-08:00

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικού

Η παραπάνω φράση του τίτλου ανήκει στον Κρις Μόνταγκιου Γουντχάουζ, υπαρχηγό της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής, που έπεσε στα βουνά της Γκιώνας το φθινόπωρο του 1942. Η αρχική δύναμη των 12 σαμποτέρ είχε διαταγές για το σαμποτάζ με πληροφορίες εκτός πραγματικότητας για όσα συνέβαιναν στην Ελλάδα.

Ο αξιωματικός της SOE στο Κάιρο που υπέγραφε τη διαταγή ήταν ο συνταγματάρχης Keble. Στη διαταγή δεν γινόταν λόγος για ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, παρά μόνο για ομάδες ανταρτών υπό τη διοίκηση του Σεφεριάδη και του Ζέρβα. Το σχέδιο του Keble ήταν γεμάτο κενά και ανακρίβειες, με πρώτη και πλέον χτυπητή το γεγονός πως ανέφερε τον Σεφεριάδη ως ηγέτη αντιστασιακής ομάδας. Αξίζει να αναφερθεί πάντως πως ο Keble γνώριζε, λόγω προηγούμενης θέσης του, πως ο Ρόμελ δεν ανεφοδιαζόταν από τη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης – Αθηνών και τον Πειραιά από τον Αύγουστο του ’42. Ο ανεφοδιασμός του πλέον γινόταν μέσω Ιταλίας. Κι όμως, η επιχείρηση έγινε κανονικά, περισσότερο για να δικαιολογηθούν οι χιλιάδες χρυσές λίρες της SOE κυρίως προς το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Στις 28 Σεπτεμβρίου πέφτουν στην Γκιώνα οι δύο πρώτες ομάδες (4 ατόμων καθεμιά) των Μάγερς και Γουντχάουζ. Περίπου έναν μήνα μετά θα πέσει και η ομάδα του Θέμη Μαρίνου. Στα σημεία όπου έπεσαν οι πρώτες ομάδες θα έπρεπε -σύμφωνα με τις οδηγίες του Keble- να περιμένουν με φωτιές τους Βρετανούς Ελληνες αντάρτες του Σεφεριάδη, του Ζέρβα και του Καραλίβανου. Τίποτε από αυτά δεν συνέβη. Ο Σεφεριάδης, που προωθούσε το ΕΑΜ, είχε συλληφθεί από τους Ιταλούς και ο Ζέρβας απλούστατα δεν βρισκόταν εκεί, αφού το αρχηγείο του δεν ήταν στον Τυμφρηστό, αλλά στο Σακαρέτσι της Ηπείρου. Οι άνθρωποι του Keble είχαν μπερδέψει το χωριό Πέρα Κράψη με το Σακαρέτσι. Ετσι, οι Βρετανοί βρήκαν μόνο τον Καραλίβανο. Ο τελευταίος ήταν λησταντάρτης της περιοχής, που όμως ανήκε στον ΕΛΑΣ. Αυτό δεν το γνώριζαν οι Βρετανοί και φρόντισε να μην το μάθουν ο ίδιος. Με την πάροδο των ημερών, ο Μάγερς άκουγε για την ύπαρξη κάποιου αρχηγού ανταρτών, του Αρη Βελουχιώτη, και ρώτησε για αυτόν. Ο Καραλίβανος υποκρίθηκε πως δεν ήξερε πού βρισκόταν. Ο ίδιος είχε δασκαλευτεί από τον Αρη.

Έτσι, οι Βρετανοί έψαχναν για τον ΕΛΑΣ και τον Βελουχιώτη, αλλά άκρη δεν έβγαζαν. Ο Χάμσον γράφει πως είχαν απογοητευθεί και νόμιζαν εν τέλει πως ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ ήταν μυθικό πρόσωπο, που είχαν δημιουργήσει οι χωρικοί των βουνών. Εάν ο Αρης ενδιαφερόταν για τους σκοπούς των Βρετανών, θα φρόντιζε να τους συναντήσει, αφού, μέσω του Καραλίβανου, ήξερε πού βρίσκονταν. Ο ίδιος όμως το απέφυγε, καθώς δεν έβλεπε με καλό μάτι την αποστολή των Βρετανών, τους οποίους πραγματικά μισούσε.

Ακόμη όμως και αν δεχθούμε το «επιχείρημα» μιας μερίδας ιστορικών και ερευνητών, πως «οι Βρετανοί απέφευγαν τον Βελουχιώτη», θα δυσκολευτούμε να δώσουμε απάντηση στο ερώτημα γιατί ο ίδιος δεν έδωσε άμεσα το «παρών» στο κρησφύγετο του Μάγερς, όταν στα τέλη Οκτωβρίου του 1942 η ομάδα του Θέμη Μαρίνου τυχαία συνάντησε τον ΕΛΑΣ. Απεναντίας, ο ίδιος, αν και ενημερώθηκε για το πού βρισκόταν ο Μάγερς και για τους σκοπούς του -σε περίπτωση που αφελώς δεχθούμε πως όντως μέχρι τότε δεν είχε γνώση για την ύπαρξη των Βρετανών στα βουνά της Ελλάδας-, αρχικά συνέλαβε τον Μαρίνο και τους υπόλοιπους, υποκρινόμενος πως ήταν Γερμανοί κατάσκοποι! Τελικά, τους απελευθέρωσε αλλά ακολούθησε πορεία αντίθετη από αυτήν που θα έπρεπε αν όντως επιθυμούσε να συναντήσει τον Μάγερς και να αναλάβει το σαμποτάζ.

Εν κατακλείδι, ο Βελουχιώτης αποφάσισε να κατευθυνθεί προς τους Βρετανούς μόνο όταν έμαθε πως οι τελευταίοι είχαν απευθυνθεί στον Ζέρβα. Ο αρχηγός του ΕΔΕΣ, χωρίς όρους και υποσημειώσεις, δέχθηκε να μεταφέρει τον κύριο όγκο των δυνάμεών του, που αναμετρούνταν την εποχή εκείνη στη Σκουληκαριά επιτυχώς με τους Ιταλούς, μόνο και μόνο γιατί αντιλήφθηκε τη σπουδαιότητα της επιχείρησης. Τότε μόνο ο Αρης Βελουχιώτης αποφάσισε να παρακούσει τις διαταγές του ΚΚΕ, που απαγόρευε στον ίδιο να συμμετάσχει στο σαμποτάζ, και προσφέρθηκε να βοηθήσει, για να μην καρπωθούν όλη τη δόξα ο Ζέρβας και ο ΕΔΕΣ.

Για τα γεγονότα της μάχης έχουν ειπωθεί πολλά και αντιφατικά από τους αγωνιστές των δύο οργανώσεων. Οι Βρετανοί που συμμετείχαν στο σαμποτάζ τονίζουν πως οι ομάδες υπό τον εδεσίτη Μυριδάκη τα κατάφεραν ιδανικά στην κατάληψη του νότιου βάθρου. Οι δυνάμεις αυτές βασίζονταν περισσότερο σε αντάρτες του ΕΛΑΣ και δευτερευόντως του ΕΔΕΣ. Στο βόρειο βάθρο, τα πράγματα δεν πήγαν αρχικά θετικά. Δυνάμεις του ΕΔΕΣ αιφνιδιάστηκαν από τις δυνάμεις των Ιταλών, που είχαν ενισχυθεί σημαντικά το προηγούμενο βράδυ. Εν τέλει, με την αποστολή της δυνάμεως εφεδρείας -της οποίας, σύμφωνα με τις πηγές του ΕΑΜ, ηγούνταν ο «Νικηφόρος» του ΕΛΑΣ, ενώ, σύμφωνα με τις πηγές του ΕΔΕΣ, ηγούνταν ο Πυρομάγλου-, η κατάληψη του βόρειου βάθρου επετεύχθη.

Ο Ζέρβας, εξαιτίας της αρχικής αποτυχίας των δυνάμεών του στο βόρειο βάθρο, ανησυχούσε έντονα για την έκβαση της επιχείρησης. Ο Βρετανός σαμποτέρ Ντένις Χάμσον στις αναμνήσεις του έγραψε πως δεν ήταν ο μόνος που ανησυχούσε, καθώς κάθε αντάρτης είχε περιορισμένο αριθμό πυρομαχικών. Ο Μάγερς σε σχετική έκθεσή του για τα γεγονότα έγραψε στους ανωτέρους του πως ο Βελουχιώτης ήταν καθ’ όλη τη διάρκεια της επιχείρησης περισσότερο ψύχραιμος από τον Ζέρβα και οι άντρες του πιο αποφασισμένοι, παρόλο που τόσο καιρό απέφευγε να συναντηθεί με τον Ζέρβα και τους Βρετανούς.

Ο Γοργοπόταμος αποτέλεσε την πρώτη και τελευταία κοινή επιχείρηση των δύο οργανώσεων κατά του κοινού εχθρού. Τον επόμενο μήνα, ο ΕΛΑΣ ξεκίνησε τον κατοχικό εμφύλιο με την ανεπιτυχή επίθεση του Βελουχιώτη κατά του Ζέρβα, που αποσκοπούσε στη διάλυση του ΕΔΕΣ και τη δολοφονία του αρχηγού του.

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Κυριακάτικη Δημοκρατία", στις 22.11.2020.

Μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης ~ Ο «υπέρ Πίστεως και Πατρίδος» φάρος του Μακεδονικού και Ποντιακού Ελληνισμού

2021-12-05T01:53:00.002-08:00

Του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικού

Η εμβληματική μορφή του Μακεδονικού Αγώνα, ο Μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης, γεννήθηκε το 1866 στο χωριό Στύψη της Μυτιλήνης. Παιδί πολύτεκνης οικογένειας ο Στυλιανός με άλλα επτά αδέλφια και με πατέρα έμπορο, σε ηλικία δύο ετών εγκαταστάθηκε με την υπόλοιπη οικογένεια στο Αδραμύττι της Μικράς Ασίας, από όπου τελείωσε το σχολείο. Ακολούθως, με υποτροφία του Μητροπολίτη Εφέσου Αγαθάγγελου σπουδάζει στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Αποφοιτά το 1888 με άριστα και χειροτονείται διάκονος από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Διονύσιο Ε’. Τότε έλαβε το όνομα Γερμανός, προς τιμήν του ιδρυτή της Θεολογικής Σχολής Πατριάρχου Γερμανού Δ’.

Αν και θα μπορούσε να εργαστεί στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, ο ίδιος επιθυμεί τη συνέχεια των σπουδών του και εγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή της Λειψίας, από όπου αποφοιτά τον Ιανουάριο του 1891 λαμβάνοντας το διδακτορικό του. Επιστρέφει στη Χάλκη και διορίζεται καθηγητής της Εκκλησιαστικής ιστορίας στη Θεολογική Σχολή. Ταυτόχρονα, ο νέος Πατριάρχης Άνθιμος Ζ’ ζήτησε από τον Γερμανό, ως ειδικό, να συντάξει επίσημα μια πατριαρχική εγκύκλιο σαν απάντηση στην εγκύκλιο του Πάπα Λέοντα ΙΓ’ που ζητούσε την ένωση των ανατολικών εκκλησιών. Η εργασία του Γερμανού αναιρούσε ιστορικώς όλες τις πλάνες της παπικής εκκλησίας και μεταφράστηκε σε όλες τις ευρωπαϊκές και σλαβικές γλώσσες.

Το 1896 χειροτονείται Επίσκοπος Πέραν και αναλαμβάνει μια ακόμη σημαντική αποστολή. Στο Πέραν είχε επικρατήσει μια τάση σε ορισμένα σχολεία της περιοχής να διδάσκονται μόνο τη γαλλική γλώσσα και να απαξιώνεται η ελληνική γλώσσα και ιστορία με αποτέλεσμα να προετοιμάζονται απάτριδες και κοσμοπολίτες νέοι. Ο Γερμανός αντέδρασε αποφασιστικά, διόρισε διπλωματούχους εφημέριους και ιεροκήρυκες και μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα οι Έλληνες μαθητές των γαλλικών σχολείων, που δέχονταν ανθελληνική προπαγάνδα, να εγκαταλείψουν τις σχολές αυτές και να εγγραφούν σε ελληνικά σχολεία. Παράλληλα, ο Γερμανός ίδρυσε με δικά του έξοδα το Ελληνογαλλικό Παρθεναγωγείο του Πέραν, στο οποίο αποσπάσθηκαν 450 μαθήτριες από αντίστοιχες Καθολικές προπαγανδιστικές σχολές.

Η εθνική και θρησκευτική δράση του Γερμανού θα κορυφωθεί το 1900 όταν θα τοποθετηθεί Μητροπολίτης Καστορίας. Ο ίδιος όπως γράφει στα απομνημονεύματά του αρχικά δεν ήθελε να διορισθεί στην Καστοριά. Πείσθηκε όμως από τον Πρέσβη Νικόλαο Μαυροκορδάτο αφού του ανέλυσε τι έπραττε εκεί το Βουλγαρικό Κομιτάτο εις βάρος του ελληνορθόδοξου πληθυσμού. Η Μητροπολιτική περιφέρεια Καστοριάς ήταν ιδιαίτερα σημαντική καθώς αφενός γειτόνευε με το ελληνικό κράτος και αφετέρου είχε τη νευραλγική σημασίας θέση προς εξουδετέρωση των σκοπών του Βουλγαρικού Κομιτάτου. Εκτεινόταν από τη κωμόπολη Φράσαρη της Βορείου Ηπείρου μέχρι τη λίμνη Άρνισσας και από τη Μικρή Πρέσπα και τη Κορυτσά μέχρι τη Βούρμπιανη και το Βογατσικό Καστοριάς.

Όταν έφτασε ο Γερμανός Καραβαγγέλης στην Καστοριά η κατάσταση ήταν εφιαλτική. Όπως γράφει ο ίδιος: «Όταν έφθασα εκεί, βρήκα τον τόπο σε άθλια κατάστασι. Ο πόλεμος του ’97 ήταν ακόμα πρόσφατος, Οι Τούρκοι από μίσος για την Ελλάδα υπεστήριζαν τας εξαρχικάς αξιώσεις, οι Βούλγαροι επωφελούντο της ψυχολογικής καταστάσεως και ήταν κύριοι του τόπου. [...] Το Βουλγαρικό Κομιτάτο εκτελώντας το ανθελληνικό του σχέδιο άρχισε να ρίχνη τον ένα ύστερα από τον άλλο τους στύλους των ελληνικών κοινοτήτων, για να εμπνεύση τον πανικό και να υποτάξη τον πληθυσμό στη βουλγαρική Εξαρχία. Το ελληνικό αίμα άρχισε να βάφη τη γη της Μακεδονίας. Τα σλαβόφωνα χωριά μπρος στο τραγικό δίλημμα «Εξαρχία ή θάνατος» αποσκιρτούσαν στην Εξαρχία, [...]».

Ο Καραβαγγέλης αρχικά επισκέφθηκε τον Έλληνα πρόξενο στο Μοναστήρι, Σταμάτιο Πεζά και ενημερώθηκε για τις βουλγαρικές αποφασιστικές ενέργειες. Παντού βία και σφαγές αν οι πληθυσμοί δεν εγκατέλειπαν το Πατριαρχείο για την Εξαρχία. Στάλθηκε έκθεση στην Αθήνα, όπου ο Γερμανός ζητούσε ενισχύσεις για οργάνωση ελληνικών ένοπλων σωμάτων που θα προστάτευαν τον πληθυσμό. Το επίσημο ελληνικό κράτος όχι μόνον δεν βοήθησε στη πραγμάτωση του σχεδίου αλλά έβαζε και εμπόδια. Ο Καραβαγγέλης ανέλαβε προσωπική δράση με δικά του μέσα, γιατί αν έμενε με δεμένα χέρια θα χανόταν η Μακεδονία.

Αρχικά, έκανε προσπάθειες να επαναφέρει στο Πατριαρχείο τον σλαβόφωνο οπλαρχηγό Καπετάν Κώτα από τη Ρούλια. Στη συνάντησή τους τον έπεισε λέγοντάς του: «Εσείς είσαστε Έλληνες από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου και πέρασαν οι Σλάβοι και σας εξεσλάβωσαν. Η μορφή σας είναι ελληνική και η γη που πατούμε είναι ελληνική. Το μαρτυρούνε τα αγάλματα που είναι κρυμμένα μέσα της. Και αυτά είναι ελληνικά, και τα νομίσματα που βρίσκομε είναι ελληνικά, κι οι επιγραφές είναι ελληνικές. Έπειτα η Εκκλησία μας και το Πατριαρχείο επρωτοστάτησαν πάντοτε στην ελευθερία. Ενώ η Βουλγαρία δε στάθηκε ικανή ώστε η ίδια να ελευθερωθή, παρά την ελευθέρωσε η Ρωσσία. Και συ περιμένεις τώρα να ελευθερώση και τη Μακεδονία; Και φαντάζεσαι πως είναι ποτέ δυνατόν η ευρωπαϊκή διπλωματία να κατακυρώση τη Μακεδονία στη Βουλγαρία και προπάντων τη Φλώρινα και την Καστοριά, που απέχουν μόλις δύο μέρες από τα ελληνικά σύνορα, ενώ από τα βουλγαρικά απέχουν επτά;». Ο Κώτας θα αναπτύξει σώμα 600 ανδρών υπό την ενίσχυση του Καραβαγγέλη και θα προστατεύει τον χριστιανικό πληθυσμό τόσο από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες όσο και από τους Οθωμανούς. Θα εκτελεσθεί δύο χρόνια αργότερα, το 1904, από τους Τούρκους, μετά από προδοσία των Βούλγαρων, φωνάζοντας, λίγο πριν κλωτσήσει μόνος του το υποπόδιο και κρεμαστεί, «Ντα ζίβι Γκρτσια!» δηλαδή να «ζήσει η Ελλάδα».

Το έργο του Μητροπολίτη Καστοριάς δεν ήταν εύκολο έχοντας απέναντί του τους φανατισμένους εξαρχικούς κομιτατζήδες. Χρησιμοποίησε θεμιτά και αθέμιτα μέσα για να μπορέσει να επιβληθεί. Χρειάστηκε να σπάσει με μπαλτά την πόρτα του ιερού ναού στο Κονομπλάτι, χωριό του αιμοσταγούς αρχικομιτατζή Μήτρου Βλάχου, επειδή οι Βούλγαροι δεν του έδιναν τα κλειδιά να ιερουργήσει. Πάλι, τα Χριστούγεννα του 1901 στη Ζαγορίτσανη συνάντησε άρνηση των Βούλγαρων εξαρχικών να του παραδώσουν τα κλειδιά, τα οποία εν τέλει πήρε εξαιτίας της επιμονής του και των απειλών του ότι θα καταγγείλει στους Τούρκους λέγοντάς τους πως οι Βούλγαροι δεν τον άφηναν να ιερουργήσει πρώτο ενώ η εκκλησία έγινε με ελληνικό φιρμάνι από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Μπήκε λοιπόν και ιερούργησε έχοντας πάνω του το όπλο του: «Στην εκκλησία έβαλα το ρεβόλβερ μου στην πέτσινη θήκη του και ξέχασα μάλιστα, θυμούμαι, τον πετεινό σηκωμένο. Μα ευτυχώς δεν συνέβη ατύχημα. Πίσω στον θρόνο ήταν ένας δικός μας που στάθηκε όλη την ώρα με το πιστόλι στο χέρι. Έτσι λειτούργησα και φθάσαμε στα Άγια. [...] Η πρώτη λειτουργία στη Ζαγορίτσανη αλήθεια άγρια. Μα έτσι επιβλήθηκα».

Αρθρογραφούσε με ψευδώνυμα σε εφημερίδες των Αθηνών για την κατάσταση στη Μακεδονία αλλά οι ιθύνοντες της κυβέρνησης αδρανούσαν. Έστελνε και επίσημες εκθέσεις εξιστορώντας τη δράση του και τις ενέργειές του που προστάτευαν τον ελληνορθόδοξο πληθυσμό από τις ωμότητες των Βούλγαρων. Η Αθήνα σιωπούσε και αδρανούσε. Αντιθέτως, η Βουλγαρία ενεργούσε. Σκότωσαν την οικογένεια του Βοεβόδα Γκέλεφ και τον ίδιο. Ήταν ανάμεσα σε όσους έπεισε ο Καραβαγγέλης να επιστρέψουν στο Πατριαρχείο και να εγκαταλείψουν την Εξαρχία. Παράλληλα, οι Βούλγαροι σε κάθε χωριό που υπήρχε δικός τους ιερέας, σκότωναν τον Έλληνα παπά και στη θέση του έβαζαν Βούλγαρο εξαρχικό. Οι δολοφονίες του Γκέλεφ αλλά και του σλαβόφωνου Καπετάνιου Βαγγέλη Στρεμπενιώτη, που εγκατέλειψε και αυτός το Βουλγαρικό Κομιτάτο ξεκίνησαν να αφυπνίζουν μεμονωμένα πρόσωπα στην Ελλάδα. Έτσι, ξεκίνησε να αλληλογραφεί με το ψευδώνυμο «Κώστας Γεωργίου» με αξιωματικούς όπως ο Δαγκλής, ο Τσόντος, ο Μελάς και λοιπές ακόμη πορσωπικότητες. Οι επαφές συνεχίζονταν και το καλοκαίρι του 1903 ο Καραβαγγέλης ζητά από τον Μελά να του στείλει από την Ελλάδα εθελοντές για να ενταχθούν στα ένοπλα σώματα που είχε δημιουργήσει. Ο Μελάς τον ενημέρωνε: «[...] Οι ένδεκα Κρήτες ους σας στέλλομεν, είνε τέλειοι τύποι πολεμιστών. Γενναίοι, ευφυείς, τολμηροί, αποφασιστικοί, φιλόδοξοι και έχοντες ανεπτυγμένον το εθνικό αίσθημα, είμαι βέβαιος ότι θα ενισχύσωσι καταπληκτικώς τον αγώνα σας. [...]». Μέσα σ’ αυτούς, ήταν ο Ευθύμιος Καούδης, ο Περάκης, ο Μακρής και άλλοι που διακρίθηκαν και έγιναν από τους σημαντικότερους οπλαρχηγούς του Μακεδονικού Αγώνα. «Οι Βούλαροι στο πρόσωπο των Κρητικών είδαν τους προδρόμους του Ελληνικού Κομιτάτου» έγραψε ο Καραβαγγέλης στα απομνημονεύματά του.

Το επίσημο ελλαδικό κράτος όμως συνέχιζε να αδρανεί και να διστάζει ακόμα και μετά την αποτυχημένη επανάσταση του Ίλιντεν, που προκάλεσε την οργή των Τούρκων. Οι Βούλγαροι, ωστόσο, ανέπτυξαν δίκτυο στο εξωτερικό. Συγκεκριμένα ίδρυσαν μέσα στο Λονδίνο το «Βαλκανικό Κομιτάτο», που ήταν ουσιαστικό βουλγαρικό. Το Βαλκανικό Κομιτάτο έκανε ωμή βουλγαρική προπαγάνδα, την οποία συντόνιζαν Άγγλοι δημοσιογράφοι. Μάλιστα έκαναν προσωπική επίθεση στον Καραβαγγέλη αντιστρέφοντας συνήθως τα γεγονότα στη Μακεδονία. Οι δολοφονίες Ελλήνων όχι απλώς συνεχίζονταν αλλά και αυξάνονταν. Τότε η Αθήνα αποφάσισε να στείλει στα βουνά της Μακεδονίας τέσσερις αξιωματικούς για να δουν αν όσα ενημέρωνε ο Καραβαγγέλης ίσχυαν ή όχι. Ο Μελάς, ο Κολοκοτρώνης, ο Παπούλας και ο Κοντούλης. Επιστρέφοντας στην Αθήνα ο Μελάς και ο Κοντούλης εισηγήθηκαν την άμεση ενίσχυση του Καραβαγγέλη και όλων όσων εργάζονταν στην κατεχόμενη Μακεδονία. Οι άλλοι δύο διαφώνησαν αλλά, εν τέλει, η κυβέρνηση έστειλε τον Μελά με λίγους άνδρες στην Καστοριά.

Η συνεργασία Καραβαγγέλη-Μελά ήταν αγαστή και έσωσε τη Μακεδονία από τις ορέξεις των Σλάβων. Όταν ο τελευταίος σκοτώθηκε ο Γερμανός έκανε τις απαραίτητες ενέργειες για να παραλάβει ο ίδιος τον νεκρό χωρίς να μάθουν οι Τούρκοι το όνομα του εθνομάρτυρα της Μακεδονίας, παρά μόνο ότι ήταν κάποιος Έλληνας με το όνομα Ζέζας (ψευδώνυμο του Μελά), όπως πιστοποιούσαν οι επιστολές που βρέθηκαν πάνω του. Γράφει ο Μητροπολίτης: «Το μετέφερα αμέσως στο μητροπολιτικό μέγαρο και κείνη τη νύχτα δεν κοιμηθήκαμε διόλου. Το θρηνήσαμε όλη τη νύχτα και την άλλη μέρα πολύ πρωί, όπως είχα υποσχεθή στον καϊμακάμη, το έθαψα με λίγους ανθρώπους της εμπιστοσύνης μου, για να αποφύγω άλλους θορύβους και συγχύσεις του λαού. Τον έθαψα στο νεκροταφείο αντίκρυ από τη Μητρόπολι».

Μετά το θάνατο του Μελά, ανέβηκαν στη Μακεδονία σημαντικοί πολέμαρχοι του Μακεδονικού Αγώνα όπως ο Καπετάν Ρούβας (Γεώργιος Κατεχάκης) και ο Καπετάν Βάρδας (Γεώργιος Τσόντος) μεταξύ άλλων και ο Αγώνας φούντωσε. Η Καστοριά και το Μοναστήρι έγινε το κέντρο κάθε κίνησης στη Μακεδονία. Τα ένοπλα σώματα του Ελληνικού Κομιτάτου παντού έτρεπαν σε φυγή τους Βούλγαρους κομιτατζήδες. Η δράση του όμως ενόχλησε και τους Οθωμανούς. Έτσι, ο Μέγας Βεζίρης Φελίτ Πασάς με έντονες πιέσεις προς τον Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’ κατόρθωσε να επιτύχει την απομάκρυνσή του από την Καστοριά το 1908. Ακολούθως, ο Καραβαγγέλης ανέλαβε τη Μητρόπολη Αμασείας του Πόντου και διακρίθηκε πάλι προασπίζοντας τα συμφέροντα της Πατρίδας του και του ποιμνίου του που δεχόταν διωγμούς από τους Νεότουρκους και του τσέτες υπό τον διαβόητο Τοπάλ Οσμάν. Αντιστάθηκε στις διώξεις Ελλήνων και Αρμενίων και οι Τούρκοι τον συνέλαβαν και τον έστειλαν έγκλειστο στην Κωνσταντινούπολη το 1917. Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας τον συγκλόνισε βαθύτατα. Το 1924 ανέλαβε Έξαρχος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Βιέννη, όπου και πέθανε τον Φεβρουάριο του 1935.

Δεν θα ήταν υπερβολή να τονίσουμε ότι η δράση του Καραβαγγέλη ήταν πάντοτε εναρμονισμένη με την προάσπιση του ελληνορθόδοξου πληθυσμού τόσο στη Μακεδονία όσο και στον Πόντο. Ένας πραγματικός φωτεινός φάρος του σύγχρονου Ελληνισμού. Ένα πρότυπο εθνικής δράσης αντάξιο των ιερέων-οπλαρχηγών της Εθνεγερσίας του 1821.

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Ελεύθερη Ώρα", στις 20.11.2021.